Элни къууаты - адамларында

Хасания бла Къашхатау таба онбир-онеки къычырым барып, Хеу сууну эки жанында орналыпды Герпегеж. Аны къуралгъаныны юсюнден элде абаданла айтып эшитгеними билдирейим.

Отуз сегизинчи жылда Огъары Малкъардан Гитче Къабартыгъа, Урожайное элге жыйырма бир юйюр кёчюрюледи. Анда жыл чакълы тургъанларындан сора  малла къансиер болуп къырыладыла. Адамла да безгекден ауруп къыйналадыла,  хауасы, сууу жарашмагъандан.

Андан сора тиширыула, сабийлени да алып, обкомгъа келип: «Ызыбызгъа къайтарыгъыз», - деп тилейдиле. Анда да угъай демейдиле, алай артха элтирге ашыкъмайдыла. Ол заманда адамла жыйышадыла да, Урожайныйден бери жаяулай тебирейдиле.

Герпегежни бла Къашхатауну ортасында Юч къолла деген жер барды. Адамла алайгъа жетип солуй тургъанлай, Мокъаланы Азрет – Къабарты-Малкъар Республиканы Президиумуну Баш Советини председатели, Биттирланы Махайны жашы Къадий – республиканы кёчюп келгенлени ишлери жаны бла бёлюмюню таматасы, дагъыда уллу къуллукъчуладан бир оруслу киши келедиле. Ала  бек алгъа коммунистле бла ушакъ этедиле. Ала уа Улбашланы Занибек, Бёзюланы Ахыя, Къадырланы Хажосман, дагъыда Бёзюладан биреу болгъанды (атын тохташдыралмагъанбыз). Мокъа улу Азрет: «Герпегежни Тёбен Малкъаргъа деп алгъанбыз. Жууукъ заманда Зылгыны адамы бери кёчерикди. Шёндю ала мында нартюх, картоф ёсдюредиле. Сиз да мында къалыгъыз. Энди ары элге къайтып айланмагъыз», - дейди.

Жыйырма бир юйден экиси Огъары  Малкъаргъа къайтадыла. Къалгъан онтогъузусу уа Герпегежге буруладыла. Аланы араларында Османладан, Бёзюладан, Герийладан, Темуккуладан, Уяналадан, Жангоразладан, Заныколадан келечиле боладыла.

Ала 1940 жылда июньну  биринчи кюнлеринде болгъан ишледиле. Мокъаланы Азрет Зылгыны Герпегежге кёчюрюр акъыл этгенинде, алгъа зылгычыла да  оноугъа ыразы болгъандыла. Алай бир терсбоюнла  Азрет зылгычыланы Герпегежге кёчюрюп, ол жерни уа кесини эллилерине берликди деп  хапар жайгъанларындан  сора зылгычыла Герпегежге кёчмей къалдыла.

Андан сора Мокъа улу Холамгъа барып, халгъа къарап: «Герпегежни Малкъаргъа беребиз деп тура эдик. Аладан сиз такъыр жашай кёреме. Ары кёчерге ыразы эсегиз, аны сизге берейик», - дейди. Адамла бираз сагъыш этедиле да, мал кютерге анда эркин жер болмагъаны ючюн Къара-Суу башында Холамны жайлыкъларындан юлюш этселе, кёчерге ыразылыкъларын билдиредиле. Алай бла ол кече окъуна Холамдан, Къара-Суудан да эки жыйырма юй Герпегежге  келедиле. Аланы арасында белгили магъаданчы  Социалист Урунууну Жигити Моллаланы Шарафутдинни юйюрю да болгъанды. 1940 жылда жайда Герпегежге келген онтогъуз малкъарлы юйюрге Холамдан къыркъ юйюр келип къошулады.

Сора элде колхоз къуралады. Аны биринчи председатели Кючмезланы Таусолтан эди. Эл советни таматасы уа – Кючмезланы Ибрагим.  Парторг – Бёзюланы Сейпуллах, комсомол организацияны секретары уа Геляхланы Далхат болгъанды. Элде школ да ачылады. Аны директоруна  Кючмезланы Салих  сайланнганды. Устазла уа - Геляхланы Фатимат, Кючмезланы Ханифа, Созайланы Шамса.

Ара мюлк ишлеп тебирейди, мал да, мирзеу да болады. Жазда колхозну маллары тау жайлыкълада отлайдыла, анда жау-бишлакъ заводлары болгъанды. Июньнга  дери сауулгъан сютню жау этип, аны эритип, Нальчикге келтирип, къыралгъа ётдюре эдиле. Андан сора этген хайырны  адамлагъа иш хакъларына юлешгендиле. Картоф, будай, жау, бишлакъ, мал да бере эдиле. Нартюхню уа ёгюз арбала бла ташыгъандыла. Адамла уа жыяр жерибиз жокъду, энди келтирмегиз деп окъуна тилей эдиле.

Жарсыугъа, уруш башланып, элни эр кишиси къазауатха кетдиле. Ол заманда элде юч жыйырма юй болгъанды, аладан тёрт жыйырмадан артыкъ адам атланнганды урушха,  асламысы  анда ёлгендиле. Жетмишинчи жыллада аланы хурметлерине эл ортасында эсгертме орнатылгъанды. Аны юсюнде къазауатха кетген жашланы атлары жазылыпдыла.

Урушну кезиуюнде немислиле элде юч ай чакълы туруп алай кетгендиле.

Ызы бла колхоз жангыдан ишлеп тебирегенди, алай алгъыннгы кючю болмагъанды. Школчуладан окъуна бригадала къуралып, ала да,  уллу кишилеча, уруннгандыла. Ишни ауурлугъу тиширыулагъа тюшгенди, къагъанакълары болгъанла окъуна бош  турмагъандыла.

Аллы. Ахыры 20 ноябрьде басмаланырыкъды.