Акъыл сёзлери магъаналарын бюгюн да тас этмегендиле

Битеу дуниягъа белгили жазыучу Фёдор Достоевскийни бир чыгъармасын окъуна окъумагъан хазна адам болмаз. Аны адамны ич дуниясын кюзгюдеча кёргюзтген  фахмусу болгъанды. Чыгъармаларыны терен магъаналылыкълары бла сейир этдиредиле,  игиликни бла аманлыкъны, сюймекликни бла инжилиуню, ийнанмакълыкъны бла жашау арсарлыкъны юслеринден сагъышландырадыла.

Аны айта келгеним: мени да школда окъугъан жылларымда  Достоевскийни сёзлери кёп затланы юслеринден сагъыш этдиргендиле. Жылла оза баргъанлары бла алагъа мени къарамым тюрленсе да, деменгили жазыучуну айтыуларыны кертиликлери тюрленмегендиле. Сёз ючюн, «Адамны жокъ этерге кёп  керек тюйюлдю: аны этген иши кишиге да керек болмагъанына тюшюндюрсенг да тамамды»,- деген сёзлери 200 жыл мындан алгъа жазылгъандыла. Жюзле бла ёмюрле ётселе да, ала магъаналарын тас этмейдиле.

Мен жашауумда адамны сюйген иши кишиге керек болмагъанына ийнандырып, аны къоюп кетер чекге жетдиргенлеге да жолукъгъанма. Аллай болумгъа ХХ ёмюрде алимле Мартин Селимген бла Стивен Майер «амалсызлыкъгъа юйрениу» деп атагъандыла. Ала ангылатханнга кёре,  къыйынлыкъладан къутулургъа онг табылмай къалса,  адам, жаныуар да бир ауукъ замандан амалсызлыкъгъа юйренчек болуп, андан къутулургъа излемей тохтайдыла. Ол психологияны бир энчилигиди.

Бирле ала жанларын, къанларын аямай кюрешген ишге, башхала сууукъ, сансыз кёзден къарагъанларын кёрселе, бютюнда сыйсыз этгенлерин эслеселе, жашауларыны магъанасына санагъан ишлеринден тюнгюледиле.

Мен окъугъан школда эм фахмулу, ишине жюреги бла берилген устаз – математикадан окъутхан Геграланы Исхакъны къызы Лидия (жаннетли болсун!) жаныча сюйген ишин къоюп кетеди. Ары дери ол школда 30 жылдан артыкъ ишлегенди. Кёбюсюнде  устазладан, окъуучуладан да бир сагъат алгъа келип, къарыусузуракъ сабийлеге бла школну бошай тургъанлагъа артыкъ дерсле бериучю эди. Дерсле бошалгъандан сора да, аны болушлугъу керек болгъан сабийле бла кюрешип, юйюне кеч кетиучю эди.

Ол керексиз махтауну, алдаулу грамоталаны, даражаланы излеген устаз тюйюл эди. Аныча, ишде чыныкъгъан, усталыгъын, окъуучуларын да сюйген адамны ууатхан  кюч а бюрократия болгъанды. Лидия Исхаковна сабийлеге бютюн терен билим алдырыр ючюн, заманын аяп, олимпиадалагъа, конкурслагъа къатышыргъа артыкъ излемей эди. Сабийни керти билиминден эсе, олимпиадаланы, конкурсланы кёрюмдюлери сыйлы болгъанларын кёргенде, устазны ийнаныу кёлю ууалгъаннга ушап, школдан кетеди.

Бир ауукъ замандан анга тюбегенимде, ол энди сабийлени экзаменлеге хазырлагъанын, школда ишлегенинден эсе иги да аслам хакъ алгъанын да айтды. Алай, алгъынча, эртте къобуп, жюреги бла окъуучуларына тебиреген кезиуюн ахтынып эсгерди, билим бериуде кёп чюйреликле устазлагъа, окъуучулагъа да хата келтиргенлерин да жарсып билдирди.

Лидия Исхаковна битеу болгъан хунерин сюйген ишине берип, кёп сабийлеге тынгылы билим бераллыкъ эди. Болсада аны  иши бир адамгъа керек тюйюлдю деп ийнандыргъандыла.

Деменгили жазыучуну туугъан кюнюнде, аны чыгъармачылыгъына эс бура, жашауну кёп затын кесигизча оюмларгъа онг табарсыз деп ийнанама.

Эсгертиу: Фёдор Михайлович Достоевский 1821 жылны 11 ноябринде туугъанды. Ол кесини чыгъармалары бла инсанны кеси эмда жамауат бла жашау жолну юсюнден ушакъ этдиреди. Башхалагъа жашырынлай къалгъан, адамны къужур халлерин, ич дуниясыны энчиликлерин, аны къууандыргъан, жарсытхан затчыкъланы эслей билгенди.

Адабият кесаматчыла, басма органла, рейтинг агентствола бардыргъан соруулагъа кёре, Достоевскийни бир ненча чыгъармасы «Дунияда бек аламат 100 китапны» тизмесине киредиле. Аны чыгъармачылыгъы дуния адабиятны мурдорун тутхучлу этгеннге саналады.