Сютню хайыры эмда игисин сайлауда энчиликлери

Бирледе ийнек сют сабийлеге хайырлыды, таматалагъа уа жаланда андан этилген ашла неда айран жарашады, деген аллай оюм жюрюйдю - ол тюзмюдю?

Специалистле айтханнга кёре, кёбюсюнде ол алай тюйюлдю. Чеклениулени асламысы анда болгъан бир-бир белоклагъа, сёз ючюн, казеин деген затха аллергия чыкъса салынады.

Сют арталлыда жарашмагъан адамла бек аз тюбейдиле: лактозаны кётюралмагъанлагъа аны жаланда талай тюрлюлери хайырлы болмайдыла. Адамны аллай заты бар эсе, жыл саны ёсе баргъан сагъатда, ол да кюч ала барады. Башхача айтханда, лактоза (сютню татлы этген зат) адамгъа татырча себеплик этген фермент (лактоза) жылла бла азая барады. Аны ючюн, лактоза иги татымай, чегилени тапсызыракъ ишлетирге боллукъду. Бизни къыралда уа быллай зат артыкъ тюбемейди. Алай дагъыда лактоза жарашмай эсе да, сютню арталлыда унутуп къояргъа уа керекмейди. Быллай адамлагъа аны энчи тюрлюсю (лактозасы болмагъан) сатылады тюкенледе. Сютню ачытып этилген ашлада да ол тюбемейди.

Хайыры бла хатасы

Ол эмда андан этилген ашла терк татыгъан белокдан байдыла. Бишлакъда аны мардасы этден неда чабакъдан аз тюйюлдю. Сют белокну 95 проценти жарашады, къудоруда белокну уа – жаланда 30-40 проценти.

Дагъыда сютде болгъан жау хайырлы кислоталадан, лецитинден, A, E, D витаминледен байды. Анда болгъан кальций D витамин эмда фосфор бла бирге татыйды.

Хатасы дегенде уа, алимле сютню къурамын тинтгенде, анда инсулиннге ушашлы зат тапхандыла. Ол а къанда инсулинни эмда керексиз холестеринни мардаларын кётюрюрге, сора семизликге келтирирге боллукъду, деп оюм этгендиле. Алай ол а тюз болмагъанды: тинтиуле сют саулукъгъа хата салмазлыгъын кёргюзтгендиле. Керти да, аны ичген адамны къанында инсулинни мардасы аз-маз кётюрюлюрге боллукъду, алай ол глюкозаны ёлчемин тюрлендирмейди, диабетге неда семизликге келтирмейди. Холестеринни мардасы кётюрюлюрча уа кюн сайын эм азындан юч-тёрт литр сют ичип турургъа керекди.

Аны къайда алыргъа жарайды?

Игиси – уллу тюкенледе. Кесин да аты айтылгъан белгили компания чыгъаргъанын.

Алай кёпле уа сютню къолдан алыргъа сюедиле. Рынокда сатыучугъа тюбесегиз, аны продукциясыны юсюнде ол къайнатылыргъа керек болгъаныны юсюнден жазылыргъа керекди. Чий сютню ичмегиз! Дагъыда гитче мюлкле аны качествосуна артыкъ уллу эс бурмайдыла, аны да эсде тутугъуз.

Къаллайын сайласа иги болур?

Сатыуда сютню (жарашдырылгъанына кёре) юч тюрлюсю болуучуду: пастеризация, ультрапастеризация эмда стерилизация этилген.

Пастеризация деп, сютню 70 градусха дери жылытыугъа айтадыла. Быллай продукцияда битеу хайырлы затлары сакъланадыла, ол кеси да,  бузулмай, 5-10 кюнню турады.

Ультрапастеризация этгенде, сютню иссилигин 137 градусха жетдиредиле. Ол халда талай секунд тутуп, ызы бла терк суутадыла. Анда битеу болгъан микробла бла бактерияла къырыладыла, хайырлы затланы иги кесеги да сакъланадыла, сют а,  бузулмай, 6-12 айны сакъланады.

Стерилизация деп а жюз градус къайнар этип, жыйырма минутну тутханнга айтадыла. Быллай сютде хайырлы, хаталы микроблары жокъ боладыла, витаминле азаядыла, кальций бла фосфор артыкъ иги жарашмагъан халгъа тюрленедиле, татыуу, тюрсюню, ийиси да башхаракъ боладыла.

Тюкенледе сатыуда сютню пастеризация бла ультрапастеризация этилген тюрлюлерин табарыкъсыз.

Кёп тутмай хайырланырыкъ эсегиз, аны пастеризация этилген тюрлюсюн алыгъыз. Башха кезиулеге уа ультрапастеризациядан ётгени игиди. Ол кеси да къайнагъан татыу этдирмейди, анда минераллары, биология жаны бла хайырлы затларыны бир кесеги да сакъланадыла.

Къаллай орунда болса игиди?

Ичи кёрюнмеген, юсюнде да бузулгъан жери болмагъанын сайлагъыз, дейдиле Роскачествону экспертлери. Ичине кюн ётсе, сютню жауу ачыргъа боллукъду. Гам жабылмагъан оруннга уа микробла тюшерикдиле. Ала уа сютде бек терк жайыладыла.

Къурамы уа?

Шешаны неда къагъыт орунну юсюнде сютню къурамын жик жиги бла жазмайдыла. Излемлеге келишгенин а «Тюрлендирилмеген сютден этилгенди», «Ийнек сютден этилгенди» деген жазыула кёргюзтедиле. Дагъыда быллай да болуучуду: «Къурамы: тюрлендирилмеген сют, башы алыннган сют» неда «Тюрлендирилмеген эмда башы алыннган сютден, сора сют башындан этилген». Экинчиси сютню къалынлыгъын бир мардагъа келтириу амалды.

Къургъакъ сютню къошаргъа уа жарамайды. Аллай продукциягъа «Сют маталлы ичер зат» неда «Къургъакъ сютден этилген ичер зат» деп алай айтылады.

Къалынлыгъы не затны кёргюзтеди?

Сютню ашха тийишли хайырлыгъына излемле ГОСТ неда ТУ бла тохташдырыладыла. Къалынлыгъы 3,2 процент болгъан сют 31450 номерли ГОСТ-ха келише эсе, аны 100 граммында эм азындан 3 грамм белок, 3,2 грамм сют жау (башха тюрлю жау болургъа жарамайды), 4,6 грамм чакълы уа лактоза болургъа керекди. Техникалы излемге (ТУ) тийишли сютде уа белокну аз мардасы 2,8 процент бла чекленеди.

Жалгъан сют

Буруннгу жылдан башлап, бизни къыралда сют продукциягъа «Керти белгини» салып тебирегендиле. Аны бла сатыу-алыугъа контроль кючленнгенди. Бу белги товарланы (ол санда сютню да) этилген жеринден башлап, алыучугъа дери жетгинчи кимлени къоллары бла ётгенин кёргюзтеди. Аны хайырындан а жалгъан сютню сатаргъа онг болмай къалады.

Алыучу уа сютню ким, къайда жарашдыргъанын, хайырланыргъа жараулу болжалын да билирге боллукъду. Смартфоннга «Честный знак» программаны салсагъыз, белги не зат кёргюзтгенин  олсагъат билдирликди.