Махтарынгы сёкме…

Бу чам хапарны къарачайлы жазыучу, тилманч, устаз, фольклорист Салпагъарланы Кулинаны «Тюшюнюу» деген китабындан алып, окъуучуларыбыз сюйюп окъурла, жашауну кёп чакъларын кеслерича оюмларла деп басмалайбыз.

Эркехан деп бир къызны ёксюз жашха бергендиле. Къайын юйде ата-ана болмагъанлыкъгъа, къайын къыз болса, ол да ата-ана орунун тутады  деп, Эркеханны эшитгени алай болгъанды. Аны къайын къызы уа барып тохтагъан бир къолайсыз зат болуп тюшгенди: къылычаууз, эринчек, эрке, услу, жарашыусуз.

Къыз Эркеханны не жаны бла да инжилтгенлей тургъанды. Аны ауузундан кечиналмай, Эркехан эки кёзю бла тенг жилягъанды. Бурун, тиширыула тышында ишге жюрюмеген заманда, бир бирин сюймеген тиширыула къуруда бир юйге кирип турсала, бир бирин кётюрген артыкъ да къыйын болгъанды, тышында кечинир амал болмагъанды. Артыкъсызда бири, эрикгенден не этерге билмей, кече-кюн да бирисине къаныгъып турса. Экинчиси да, юйде къорууларгъа не къайын ана, не къайын ата болмай, огъурсуз къайын къызны къолуна къараса.

Эркехан тёзе-тёзе тургъанды. Сора, тамам жанындан тойгъанында, кесини анасыны жанын къыйнаргъа болалмай, барып, бир кюн анасыны эгечине тарыкъгъанды, къараууз къайын къызына дунияны къуйгъанды. Анасыны эгечи акъыллы адам болгъанды. Кёпню кёрген адам. Эркеханнга тынгылай тургъанды да, энди тарыгъып, бираз кёлю басылды деген заманда былай айтханды:

–  Хай-хай-хай, Эркехан, бу затланы манга айтдынг эсенг да, менден сора ёмюрде бир адамгъа ауузунгдан чыгъарсанг, ёмюрде бетинге къарамам, эшитмедим деме. Сёз жерни тюбю бла жюрюйдю, кеси да, аман хансча, аман тилледе юйрей-юйрей, бир сёзюнг он бола, алай жайылады. Къайын къызынгы сёгюп бир сёз айтханлай, ол элге баям боллукъду да, къайын къызынг тыпырда къаллыкъды, жарлы, сени кесинге жюк-жаханим боллукъду. Тиширыуну тилинде уу болургъа ёчдю да, ауузлу тиширыудан кесин сакъларгъа сюймеген жокъду. Аны къой да, къадал да адамланы къатында аны хайда махта, хайда махта. Тышына чыкъса, анга да не акъыл кийирирле, не жюген кийдирирле... къуруда  махта!

Ол кюнден сора Эркехан хар сёлешген жеринде  къайын къызын махтаучу болгъанды. Ол айтыудан, аны къайын къызыча къыз дунияда жокъ: жигер да ол, татлы тилли да ол, тигерге-бичерге уста да ол, жарашыу да ол, эртте туруп, ол этген, ийнек саугъан да ол, кеч олтуруп, окъа тикген да ол... Махтаргъа сюйсенг, махтау кёп, сёгерге сюйсенг, сёгюм кёп.

Къызны махтауу жайылгъанды. «Керти да алай иги къыз болуп махтайды келини аны ансы, келин къайын къызын алай чабып да махтамайды, ана болмагъан жерде алагъа жарашып жашагъан тынч тюйюл эди», – дегендиле адамла. Къызгъа женгил-женгил келечиле келип башлагъандыла. Тюзетип, къызны къоншу элде бир жашха берип жибергендиле. Жамауатда жюрюген адет бла  керегин бергендиле.

Бир талай заман озгъанды.

Бир жолда, излеген барды деп, Эркеханны эшикге къаратхандыла. Чыгъып барса, жангы жууугъу, къайын къызыны къайын анасы келип тура. Саламлашхандыла.

–  Хай-хай-хай! – дегенди къонакъ.

– Сен къайын къызынга бу махтауланы айта тургъан заманынгда къалай да ауузунг барып айта эдинг ол сёзлени? Отуму кёмюп, тыпырымы тартындырып къойдунг да, сау къаллыкъ!

– Оу, аллайла нек сёлешесе, не болгъанды? – деп сейирсинирге кюрешгенди Эркехан.

– Тоба, не болгъанын а кесинг биле тургъанлай сораса. Тыпырым къуругъанды, ол сен излеген болгъанды! –  дегенди ол да. –  Къайын къызынгы ётюрюк махтаула бла келтирип,  мени юйюме салмай, элтип бир уясындан чыгъаргъа унамай  тургъан дунияда бир сарыууек бар эди эсе, аны тешигине салсанг а, сарыууекни бери чыгъарыр эди да, кеси аны орунунда къалыр эди!

–  Ах, ай къыз, аллайла нек айтаса?

–  Айтыулукъ болсанг, айтмай не этериксе! - деп, къонакъ келинини адам тёзалмазча ачыгъауузлугъун, жарашыусузлугъун, дюргенлигин, услулугъун айтып тарыкъгъанды.

Эркехан  жазыкъсыннганды, алай а не бла болушалсын?

Болушалмазын билип, былай айтханды:

– Да бизде заманында ол сен айтханла аны юсюнде жокъ эдиле, болуп, аны манга кёргюзтмей тургъан эсе да, мен эссизликден эслемей тургъан эсем да, къайдан, ким биледи, жаным, кёзюм! Сени юйюнге баргъанлы, алай болуп къалды эсе да, билмейме. Къалай-алай болду эсе да, энди, «Келинни гыржыны къайын анасыны къол сууу бла басылыр» дейдиле, не этериксе, юйретирге кюрешириксе ансы, «Келинни этек бюкгени – къайын анасыны къабакъ ийгенине кёре» деп да бир жукъ билип айтхан болурла...

Не этерик эди  къонакъ тиширыу:

– Тюз айтаса, жаным, сенде да не барды, сен да менича бир, атасы тюйюл, анасы тюйюл! Тап, барын да биле тургъанлай, кюйген жюрегиме бир себеп излей келгенме ансы, сенде не барды, харип! Сени орунунгда болсам, мен этерик да алай эди!.. –дегенди.

Къонакъ аны бла кетгенди.

Эркехан жууугъуна тамам кёлю бла жазыкъсыннганды. Ол кетгенлей, анасыны эгечине салып барып, хапарын айтханды:

– Былай да былай, ол уубетни къайын анасы келип, эки кёзю бла тенг жиляп барады. Тёзе туруп, къыстап ийселе, къалай боллукъма мен харип? - дегенди.

Анасыны эгечи:

– Къоркъма, –  дегенди. – Къойгъанны ол къоярыкъды, къыстагъанны ол къыстарыкъды ансы, аны ким къыстаяллыкъды! Жууугъунга уа жанынг ауруй эсе, ол да сен этгенча эте турсун, акъылы болгъан игилик бла ангылайды, акъылсыз - аман бла ангылайды. Ол да акъылсыз болмаз, ангылар эсе уа!..

Эркехан салып баргъанды да жууугъуна, анасыны эгечи юйретгенча:

– Ий, ол кюн жюрегим къыйналып, иги жетишдиралмай къалгъанма. Келининг махтагъан бла иги ангылаучу эди, сен да алай этип бир кёр. Мамукъ жумакъгъа да  «ташса», «ташса!» деп турсанг, ташча къатады, къара ташха да мамукъ жулмакъса, мамукъса дерге къалсанг, жумушагъан этеди, – дегенди.

Ол жарлы тиширыуну уа башха мадары болса, «кет, ёлгенинг ит болсун!»  деп къоярыкъ болур эди, алай болса да, Эркехан айтханча этип кёрюрге алланнганды.

Ол кюнден сора башлагъанды ол да келинине махтауну салып. Сёлешсе, татлы сёзлю да аны келини, ашха-суугъа уста да, уста къоллу да - аны келини, жигер да, сабыр да –  аны келини...

Къайын ана, къыйын къыз къалай кёргюзтселе, келин жамауатха алай кёрюннген да адет. Тебирегендиле жамауатда да аны келинин махтап, адеплиге, жигерге санап...

Келин аллында ким не айтады, не дейди деп хазна къулакъламагъанды, артда уа махтаугъа юйрене тебирегенди, аман айтылырын сюймей, кесин эслей, махтагъан адамла аманымы кёрмесинле деп, кесин ариу кёргюзтюрге тырмаша башлагъанды... Айтыргъа, бир бёлек замандан керти да кёллери бла махтап башлагъандыла келинни.

Эркехан, бир кюн къайын къызыны къайын анасына тюбеп:

–  Ий, келининги ушатмагъанча кёрюп, жаным къыйналып тура эдим, энди, къууанып, махтап тургъан хапарынгы эшитип, кёл басып турама! –  дегенди.

Ол, кюлген да этип, былай айтханды;

– Сау къалгъын сен, ол кюн сен манга къошулуп сёксенг, мен да андан да бек оюлуп, жюрегим жарылып, не ол мени ёлтюрген атха къаллыкъ эди, не мен келиними къыстатып, жашымы юйюн чачхан атха, туудугъуму ёксюз этген гюняхха къаллыкъ эдим. Энди уа не хатабыз барды! Санга  алгъыш этгенлей турама, жаш болсанг да, эсли адам! Кесинге табын да эте билдинг, манга эс тапдырып, тап этдире да билдинг!

– Эшта-эшта, мен не биллик эдим?! Манга да юйретген адам болгъан эди ансы...

– Аны уа айтма! Акъылынг болмаса, аз жерде аз айтылгъан акъыл сёзмю къалады, жукъгъа да жарамай! Акъыл сёзню да ма сени, мени кибик акъыллы адамла ала биледиле...

Экиси да кюлгендиле.