Кёплени жашауларын сакълагъан дарман

1891 жылда 14 ноябрьде къанда бал туз кётюрюлгени бла байламлы (диабетден) ауругъанланы жанларын сакъларыкъ дарманны тапхан врач туугъанды. Диабет адамланы жашауларын бек кёп ёчюлтген юч аурууну санындады. Бурун заманлада аны багъып сау этерча амал болмай, къанларын да бал туз кётюрюлюп (сахарный диабетден) ауругъанланы жашаулары терк ёчюлюп болгъанды. Жашау ёмюрлерин бираз заманнга созар амалтын, ала кеслерин ашдан тыйып, кёп зат бла къыйынлыкъгъа тюшгендиле. Алай болса да, ол амал ауругъанны жашау ёмюрюн кёп заманнга созалмагъанды. 1922 жылда бу ауруудан ауругъанланы миллионла бла жанларын сакъларча амал табылгъанды.

Канадачы алим Фредерик Бантинг сахарный диабет бла къыйналгъан 14-жыллыкъ жашчыкъны ёлюмден къутхаргъанды. Ол инсулинни хайырланып, багъыу курсну бардыргъандан сора, жашчыкъны хали иги жанына тюрленнгенди. Алай бла, ол ауруугъа хорлатмай, талай жылны саулукълу адамлагъа тенг болуп жашагъанды. Андан сора, миллионла бла адамланы жанларын сакълагъан жангы дарманны эркин чыгъарып башлайдыла. 1979 жылда генный инженерияны онгларын хайырланып, адамгъа жараулу инсулинни синтез амал бла жарашдырып башлагъандыла.

Башында айтханыбызча, 1891 жылда 14 ноябрьде сахарный диабет бла кюрешни кюнюнча белгилерге оноу этиледи. Андан бери, ол халкъ асламла бу аурууну юсюнден билирча, андан сакъланырча амалладан хапарлары болур магъанада бардырылады.

Хар адамны чархында инсулин гормон барды. Ол адамны къанында болгъан бал тузну бир белгили мардада тутады эм адамны клеткаларына кюч береди. Адамны инсулини жетмесе, глюкозасы кётюрюлюп, углеводлары эримей, кючю, къарыуу тюшюп башлайдыла. Адамны клеткалары «ач болуп», башха органларын «тонап» тебирейдиле. Ызы бла бюйреклери тюз ишлемей, шаугютлери тартылып, жюреги, къан тамырлары тапсыз ишлеп башлайдыла.

Аз-аздан адамны чархы оюлады. Болсада, шёндюгю медицинаны жетишимлери адамны сакъатлыкъдан сакъларгъа, тынгылы жашау этерге онг бередиле. Сора, адам саулугъуна заран берген затладан кенг болуп, кереклисича диетаны бузмай, кесине сакъ болгъаны бла инсулинсиз кечинирча, диабетни аллай тюрлюсю да тюбейди.

Жарсыугъа, бу ауруугъа хорлатыргъа боллукъланы экиден бирини аны юсюнден хапарлары да болмайды.

Ол себепден, адамлагъа диабетни симптомларыны юслеринден билдириуню магъанасы уллуду.

Бу ауруугъа хорлатмай жашар ючюн а бу затланы эсде тутаргъа керекди:

– халсыз семизликге хорлатмазгъа;

– физкультура бла дайым кюреширге;

– тютюн ичмезге эм ичгини бек аз этерге;

– дайым къанында глюкозаны ёлчемине, къанны басымына, холестеринни ёлчемине эс буруп турургъа;

– айдан бир кере эндокринологъа барыргъа, жылдан бир кере уа саулугъун башдан аякъ тинтдирирге;

– врач жазгъан дарманланы заманында ичип турургъа;

– диетадан чыкъмазгъа керекди.

Бу затланы магъаналары айтып-айтмазча уллудула. Бир-бир медицина тинтиуле сахарный диабетден ауругъанла Альцгеймерни ауруууна да теркирек хорлатханларын кёргюзтгендиле. Сора, экспертле диабет адамны ёмюрюн 5-10 процентге азайтханын да тохташдыргъандыла.

Алай шёндюгю медицина амалланы уста хайырланнганла, диетаны тап тутуп саулукъларына сагъайгъанла, аурууну къужурлугъун сезмезге онг табарыкъдыла.

Бу медицина жаны бла айтханда,  битеу дунияда да багъыуну, сакълыкъны излеген аурууланы санындады. Болсада, бир-бир тыш къыраллада бу ауруугъа ауруунуча угъай, адамны жашау халыны энчилиги бла байламлы болумнуча белгилейдиле. Адам халына кёре, кесини болумун эсеплерге, ишден, спортда жарау этиуюнден, аскерде борчун толтуруудан, юйюр жашау къураудан бёлюнмезге, ашы-сууу, жашау болуму бла диабетни бир чекде туталлыгъын белгилейдиле.

Дагъыда  бардырылгъан тинтиуле зынтхы какланы ыйыкъдан эки кере ашагъан адам да диабетден аурургъа боллукъду деген къоркъуу 16 процентге аз болгъанын кёргюзтгендиле.