Бийик фахмуну, чынтты адамлыкъны да юлгюсю болгъанлай къаллыкъды

Озгъан шабат кюн, биринчи ноябрьде   Къулийланы Къайсынны туугъан кюню белгиленнгенди. Поэт кеси жарыкъча, кюн да жарыкъ тийип, жылы эди.

Закийибизни атын жюрютген орамда аны  эсгерирге бир заманда да болмагъанча кёп адам келген эди. Аланы араларында  КъМР-ни Парламентини депутатлары, къырал къуллукъчула, министерстволаны, ведомстволаны, жамауат организацияланы,  шахарланы, районланы, эллени да келечилери, поэтни жууукълары, ахлулары, маданиятда ишлегенле, школчула, устазла, поэзияны сюйгенле да  бар эдиле.

Къайсынны сюймекликге, мамырлыкъгъа, сабийлеге, адам улугъа жораланнган назмулары майданны шошлугъун иги кесек алгъа окъуна бузгъан эдиле. Аланы къызчыкъла бла жашчыкъла айтхандыла. Къалай хычыуунду поэтге аллай хурмет берилгенин кёрюу. Алайсыз да къалай, аны назмулары бюгюнлюкде жюзден артыкъ миллетни тилине кёчюрюлгендиле. Китапларын жер башыны къалайында да табаргъа боллукъду. Алай бла ол атын малкъаргъа, республикагъа, битеу Совет Союзгъа угъай да, дуниягъа   айтдыргъанды. 

Къайсын дуниядан кетгенли быйыл  къыркъ жыл болгъанына да къарамай, аны нюрю, жюрек оту, назмулары да эсибиздедиле. Адам улу жер башында жашагъан къадарда аны аты ёлюмсюздю. Къаллай  къыйын заманда да таукеллигин тас этмеген, кишилиги, акъылман философия  теренлиги бюгюн да  жашауубузну жарыта, алгъа таукел баргъан жолну кёргюзтгенлей турады. Ма аны ючюн  жокълайдыла поэтни  эсгертмесин аны таныгъанла, танымагъанла да. 

Митинг башланнгынчы окъуна алайгъа  келгенлени араларында Къайсынны  таныгъанла аны адамлыгъы бек уллу болгъанын айтып  эсгергендиле. «Ол Москвада клиникада ауруп жатханда, биз юч къыз болуп, аны жокълай баргъан эдик. Къалай къууана эди ол бизге - къабартылы къызлагъа. Жумушакъ шинтикде олтуруп, бизни бла иги кесек хапар айтхандан сора, кетерге тебирегенибизде, хар бирибизге да бир къадар ариу сёзле айтхан эди», - деп эсгергенди алим Светлана Алхасова.

«Къайсынны юсюнден  кёпле жазгъан затланы окъугъанма. Аны жашауунда къыйын, къууанч сагъатлары да кёп болгъандыла, алай ол бир заманда да кёлсюзлюк этмегенди, бюгюлмегенди, къыйынлыкъланы, чырмауланы да чынтты  таулуча, эр кишича хорлап, алгъа баргъанды»,-дейди таулу кийизледен музей къурагъан Локияланы Рашит да.

Школчу сабийле поэтни  орус, малкъар эмда къабарты  тилледе назмуларын айтханларындан сора, Къабарты-Малкъар Республиканы  маданият министри Мухадин Кумахов сёлешгенди. Бек алгъа ол Къайсынны назмусундан бир ненча тизгинни айтханды. Андан сора поэтни эсгертмесини аллында жылдан-жылгъа кёпден-кёп адам жыйылгъанын айтып, ол поэтни деменгилилигине, аты ёмюрлюк болгъанына шагъатлыкъ этген шарт болгъанын да чертгенди.

- Къулий улу: «Ким да болаллыкъды тенгиз, къая да», -деген эди. Ма аны  фахмусу, адамлыгъы, ол бизге къойгъан хазнасы да – чеги-къыйыры болмагъан тенгизди. Ол кеси уа деменгили къаяды,  аты ёмюрге дуния литературагъа жазылгъан классикди. Нек дегенде Къайсынны философиялы тизгинлери мамырлыкъгъа, жюрек халаллыкъгъа, туугъан жерине, жууукъларына, ахлуларына, танышларына, эллилерине сюймекликге жораланнгандыла. Битеу башда айтылгъан затла уа не заманда да  багъасын тас этмезлик, тёлюден тёлюге айтыла турлукъ хазнадыла. Бусагъатда былайда сабийле аны назмуларын окъудула, хар тизгинде мен поэтни ёлюмсюзлюгюн кёргенме. Классик деп да аны ючюн айтылады, поэтни къайсы назмусуну тизгинин алып къарасанг, окъусанг да,  жашауда хайырланыргъа боллукъду. Бюгюнлюкде Къайсын бизни арабызда болса эди, айхай да, бек аламат боллукъ эди. Алай ол бизниблады,  акъылыбыздады, жюрегибиздеди, аны назмулары эсибизде тургъан къадарда поэт жашарыкъды, аты айтыллыкъды,- дегенди Мухадин Кумахов. 

КъМР-ни Жазыучуларыны союзуну правленини таматасы Байтуугъанланы Исмайыл да закий поэтни чыгъармачылыгъыны юсюнден кесини оюмун эшитдиргенди: «Къулийланы Къайсын намысха табыннган, адамлыгъы бийик болгъан чынтты эр киши эди.

Аны: «Ачыуунгу, аурууунгу да  манга бер», - деген сёзлерин эсге тюшюре, ол мени шуёхумду, устазымды деп, таукел  айтыргъа боллукъма. Ол жазгъан назмуларыны хар тизгининде халкъыны ачыуун, аны хар адамы сынагъан къыйынлыкъны жюрегине жууукъ алгъанын кёрюрге боллукъду. Былайда бюгюн кёп адам келип сюеледи. Билемисиз нек? Бизни хар бирибизни да былайгъа аны таза ниетлилиги, ачыкъ жюреклилиги  келтиргендиле. Аны назмулары бизге не заманда да жол нёгерлик этедиле. Аны къатлап айтып турурча  тизгинлери бардыла: «Ташлада жара  ызлары  къалып кёрюнедиле, адамланы жюреклери уа къаты жабылыпдыла, кесибизни терслигибизни кёрмейбиз, башхалагъа уа жигитча атылабыз»...
КъМР-ни халкъ жазыучусу Моттайланы Светлана поэтге жоралагъан назмусун окъуп бошагъандан сора: «Къайсынны аты жол кёргюзтген жулдузду», - дегенди. 
Поэтни эсгере, аны  кеси энчи таныгъанын поэт Беппайланы Муталип да айтханды.

- Барыбыз да бу айтхылыкъ адамны атын жюрютген майданда сюелебиз, ол а башындан бизге къарап тынгылайды. Ол керти да бек сюйгенди туугъан жерин, аны адамларын. Къайсын миллетин  битеу дуниягъа туура этгенди. Индира Ганди ананы юсюнден айтханда, юлгюге Къайсынны сёзлерин келтиргени да бошдан тюйюл эди. Бюгюн Чебоксарыде да Къайсын туугъанлы 108-жыллыгъын белгилейдиле. Биз а бу жерде айтхылыкъ Къайсын туугъаны бла ёхтемленирге керекбиз, - дегенди Беппай улу да.

Поэтни жерлеши, Чегем районну самоуправление советини председатели Хасанш Одижев  а Къулийланы Къайсын КъМР-ни халкъларыны культурасына, ниет байлыгъын керелерге салгъан уллу къыйыныны юсюнден юлгюле келтирип айтханды, аны назмулары адамланы ахшы ишле этерге кёллендиргенлерин да чертгенди. Дагъыда ол ыразылыгъы болгъан хар кимни да Чегем районда поэтни аты бла бардырылгъан кёп сейирлик ишлеге къатышыргъа, спорт эришиулеге къараргъа да чакъыргъанды.
Андан сора жыйылгъанла поэтге, аны фахмусуна эмда ата журтлу адабиятха салгъан къыйынларына хурмет эте, эсгертмесине гюлле салгъандыла.

Ызы бла алайда жыйылгъанла  Жаш тёлюню юйюне барып, анда  «Мамырлыкъ эм къууанч сизге, саула» деген документли фильмге къарагъандыла. Аны КъМКъУ-ну студенти Къулийланы Аслан алдыргъанды. Фильм Къайсынны жашаууну, чыгъармачылыкъ ишини, аны дуниягъа  кёз къарамыны эмда анда адамны муратларыны юслеринден хапарлайды.

Кинону кёргюзтюу интерактив форматда бардырылгъанды. КъМР-ни маданиятыны сыйлы къуллукъчулары эмда артистле Къайсынны назмуларын окъугъандыла, аланы чыгъармачылыкъ ишлеринде поэт къаллай ыз къойгъаныны юсюнден да айтхандыла. Залгъа кирген жерде уа Къайсынны жашаууна эмда чыгъармачылыгъына жораланнган  кёрмюч къуралгъанды. Анда закийни китапларын, суратларын, кеси жюрютген,  дагъыда кёп сейирлик затланы кёрюрге боллукъ эди.

Фильм бошалгъандан сора уа кёпле, автобуслагъа олтуруп, Чегемге - Къайсынны юйю-музейине атланнгандыла. Анда да поэтни назмулары эшитилгендиле, КъМР-ни Парламентини депутаты Текуланы Амырбий, Байтуугъанланы Исмайыл, Беппайланы Муталип, музейни директору Къулийланы Фатимат, Къулийланы Малик, Тёбен Чегем элден Габоланы Муссабий да Къайсынны юсюнден эсгериулерин айтхандыла, къабырына, эсгертмесине да гюлле салыннгандыла. Хар замандача, бу жол да ары келгенлеге хантлы столла къуралгъандыла.

Чегем шахарда Къайсыннга бла Алим Кешоковха ишленнген эсгертмени къатында да  сабийле, абаданла да закийни ёлюмсюз назмуларын кёлден айтхандыла, гюлле да салгъандыла.
х х х

Поэтни  туугъан кюнюн   Къашхатауда да белгилегендиле. Район Маданият юйде болгъан эсгериу ингирге  районну администрациясыны, жамауат организацияланы келечилери, устазла, окъуучула, поэтни шуёхлары да къатышхандыла.