«Тилге, адетлеге да юйретиуню мурдору юйюрде салынады»

Жаш тёлюбюз ана тилибизни билир эмда ол сакъланыр ючюн  къайгъырыулукъда тюрлю-тюрлю амалла излейди. Аланы юйретиуге не аз да себеплик этерик башламчылыкълагъа эмда жангычылыкълагъа биз барыбыз да бютюн кёлленнгенибиз да шартды.

Черкесланы Ислам да тилибизни сакъланырына талпына эмда айныууна къайгъыра, алгъаракълада Абаканны китап басмасында чыкъгъан «Сабийлеге назмула» атлы жыйымдыкъны басмаланырына юлюшюн къошханладан, аны башламчыларындан бириди.

Биз а аны бла китапны басмаланырына къалай бла себеплик этгенини, башха затлагъа кёз къарамыны юсюнден да ушакъ этгенбиз.

- Ислам, сабийлеге тёрт тизгинле китапны хазырланыууна, аны басмаланырына къошумчулукъ этгенсе. Ол тёрт тилде бирча басмаланнганын эсге алсакъ, аны хазырлар оюмгъа ким бла эм къалай келгенсе, не зат кёллендиргенди бу жумушха?

- Къашхатауда школну бошап, Хакасиягъа кетген эдим. Анда Сибирьни федерал университетини Саяно-Шушенскдеги филиалында электроэнергетика эмда электротехника жаны бла къурулушда  ишлерча инженерге  алты жылны окъугъанма. Анда уа биргеме Искандер Горбатов деп хакаслы жаш бар эди да, аны бла биринчи курсдан окъуна  шуёхлукъ жюрютгенбиз.

Окъуу жаны бла бир айны ичинде практиканы ётерге керек  болгъанында, бизни  Къабарты-Малкъаргъа иерге дейдиле. Аны билгенинден сора уа, атасы Леонид Васильевич мени юйюне чакъырады да, жашны аманат да этеди. Алай бла Искандер бир айны бизде Къашхатауда туруп, анда ГЭС-де бардыргъанбыз практикабызны да. Андан бери шуёхлугъубуз бютюнда кючленип, бир бирге бара-келе турабыз.

Китапны къалай басмаланнганыны юсюнден айтсагъ а, Хакасияны юч музейи барды. Шуёхуму анасы Оксана Сергеевна аладан бирини - «Улуг Хуртуях тас» атлы музейни - таматасыды. Атасы уа анда илму къуллукъчуду, тарых илмуланы кандидатыды.

Хакаслыла да, таулулача, адам санлары аз болгъан халкъгъа саналадыла. Горбатовла уа тиллерин сакълау эмда айнытыу жаны бла уллу  ишни бардырадыла, алада да орус тил хорлай баргъанына жарсырчады. Хакасиягъа келгинчи, сёз ючюн, кесим окъуна аллай халкъ барды, тиллери да бизге ушайды деп да билмегенме.

Китап бла уа, бирге келишип, сабийлени юйретирге, тиллерибизни сакъланырына бир къошумчулукъ болур эсе да, деген умут бла кюрешип башлагъанбыз. Студент заманым эди, ол кезиуде Черёмушки деген посёлокда тургъанма. Ала манга бир ненча тёрт тизгин жибере, мен да аланы кесим кёчюрюрге кюрешгенме. Сёзлюклени хайырланып, алай ишлегенме. Алай а, тёрт тизгинлени грамматика жаны бла тюзетирге, аланы тап жарашдырыргъа Къашхатауну бла Бабугентни орта мектеплеринде устазла Батчаланы Танзиля бла Къубадийланы Мадина уллу болушлукъ этгендиле.

Хакасияда «Благодарение» деген ат бла фонд да барды. Китап хазыр болгъандан арысында, аны бла уа юч жыл чакълы заманны кюрешгенбиз, Леонид Горбатов бу фондха кеси барып, алагъа болумну билдиргенди. Башхача айтханда, жыйымдыкъгъа ырысхыны ол бёлюп, саулайда бир минг экземпляр басмаланнганды.

Аны презентациясы бу республикада регион даражада озгъан эди да, ары да баргъанма, малкъарлыланы юслеринден доклад да этгенме. Былайда эсгертирге сюеме, китапда назмула тёрт тилде – къарачай-малкъар, хакас, тувин, орус - басмаланнгандыла. Чыгъармаланы автору уа хакаслы жазыучу Михаил Кильчичаковду, китап аны юбилейине аталгъанды. Энди аллай уллу тюбешиу Тывада да боллукъду. Белгилисича, бу эки халкъ да тюрк мурдорлу тиллени жюрютедиле.

- Тюбешиулени айтханынгдан арысында, аллай жыйылыу Черек районда да къуралгъанын билебиз. Анда устазланы, юйретиучюлени да китап бла шагъырейлендирип, аны юлешген да этгенсе. Бирси районларыбызны мектеплерине, садиклерине уа жетерикмиди?

- Китапланы адамла бек сюйюп алгъандыла. Школланы, библиотекаланы келечилери аны тилеген окъуна этгендиле.  Юч регионну да хар бирине 300-ден асламыракъ экземплярла берилгендиле да, энди бирси районларыбызгъа да юлеширикме, барысына да жетдирирге кюреширикме.

Черек районда жыйылыуну сагъыннгандан ары, аны къураргъа болушлукъ этгенлени барысына да, районну башчысы Къулбайланы Аланнга, мындагъы  Жаш тёлюню юйюне, бирсилеге да ыразылыгъымы билдирирге сюеме. Ёз тилибиз, миллетибиз ючюн ишибизде биригиулюк болса, айный барырыбызгъа ийнанама. Мындан арысында да халкъым ючюн не игиликни да этерге хазырма. Бизни да кимле болгъаныбызны бирсиле да билселе, ортада маданият жаны бла байламлыкъла болсала, ол хата этмез, деп сунама.

- Кесим а ана тилибизни иги билеме деп айталлыкъмыса?

- Сёлешген  этгенликге, толусунлай тынгылы билмегеними уа бу китапны хазырлай,  бизде болмагъан жаныуарланы, хайыуанланы неда битимлени атларын билалмай, аланы сёзлюкледе кёп излегенме. Андан сора да, алай айтханыма айып этмегиз, хакаслыла бла тувинлиле да тюрк мурдорлары болгъан тилледе сёлешгенлерин, китап бла кюрешип тебирегинчи,  билмегенме. Аны хайыры бла уа кесим да кёп  затха юйреннгеними, тюшюннгеними айталлыкъма.

Алай эсе да, бизни юйюрде ана тилни билиуге эс дайым да бурулгъанлай келеди. Атабыз «Заманны» жаздыртмай бир  да къоймайды. Сиз да сыйлы болугъуз, юйде эки сабий ёседиле да, ала да тауча сёлеширлерине, ангыларларына къайгъыргъанлай турабыз. Нек дегенде тилге, адетге-тёреге, ишге чыныгъыулукъгъа тюшюндюрюу дегенча затланы мурдору юйюрлени кеслеринде салынады.

- Искандер бла шуёхлукъ жюрютгенинги айтханса. Хар халкъны да кесини адети-тёреси, энчилиги. Алада сейир, былай сагъышландыргъан дегенча затха тюбегенинг, кёргенинг а болгъанмыды?

- Хакаслыланы асламысы шаманладыла, христиан динни тутханлары да бардыла. Адет-тёрелери бай халкъдыла.

Тойларында бола тургъанма, бир затларына сейир этгенме. Жаш бла къыз бир юйюр къурагъан кезиуде аланы энчи адетлери барды. Ала аны кесине да «Састой» дейдиле. Иги сагъыш этсенг, анга бизнича «чач той» деп айтыргъа жарарыкъды. Нек дегенде адетни этген кезиулеринде мында чач хайырланылады. Ала уа анга «сас» дейдиле.

Жашны башындан бир кесек чачын алып, аны къызны эшмелерине къошадыла. Бу тёре алада  некях этилгеннге саналады. Андан сора да, бу халкъ ташдан, агъачдан этилген суратлагъа табынадыла, алагъа дууала, тилекле этедиле. Къууанч кюнлеринде отха аш-суу беребиз деген адетлери да барды. Эпосларын айтсагъ а, аланы сейир шартлары кёпдю.

Аш-суулары да бизге бек келишеди дерге боллукъду. Ала да къой кесселе, аны ичин бизнича жарашдырадыла, шорпа да этедиле. Айранлары уа кюшлюрекди. Талгъын деп будайдан этилген татлы ашарыкълары барды да, къонакълагъа аны бла эмда айран бла тюбейдиле. Къонакъбайлыкъгъа, шуёхлукъгъа ёч халкъдыла. Айтханымча, аланы тиллерини тюрк мурдору болгъанын алгъадан билмегенме. Билгенимден сора уа, сёлешиулеринде, адет-тёрелеринде келишген затлагъа сейир этгенлей келеме.

Искандер бла шуёхлукъну юсюнден айтханбыз. Бери келсе, Огъары Малкъаргъа, Чегем тарына, бирси айбат  жерлерибизге барыучубуз. Алада алай айтырча къаяла да жокъдула, асламысы ёзенледиле, къарасанг, къыйыры-чеги кёрюнмеген. Минги тауну бек жаратханды. Аш-сууубузда уа – хычинлени. Берип турсанг, аланы  ашап турлукъду (кюледи). Къалай-алай эсе да, къадарымда аллай адамлагъа тюбегениме, шуёхлугъубуз да аллай даражада болгъанына ыразыма.

- Кеси адетлерибизни юслеринден а бюгюнлюкде не айталлыкъса?

- Бусагъатда асламысында хар небизде да орус адетлеге бегирек эс бурулгъанча кёрюнеди да, аны артыкъ жаратмайма. Кесибизни  ариу тёрелерибизни тас этмесек, сюерик эдим. Келин бла киеуню бир жерде олтуртханны да келишдирмейме. Къартларыбызгъа, гитчелерибизге намыс бериу – ол  бизни эрттеден келген энчилигибизди, аллай затларыбызны унутмазгъа, ёсюп келгенлеге да юйретирге барыбыз да борчлубуз.

- Элде малсыз, бахчасыз да болмайды. Аллай затлагъа къарар заман а  табыучумуса?

- Хау, ишден бош заманымда атама, анама маллагъа, бахчагъа къараргъа да болушлукъ этеме, чалгъыгъа да чыгъама. Бахчада уллу теплица къурагъанбыз, анда бадыражанла бла нашала ёсдюребиз. Аладан сора уа, туяла да бардыла.

Къарт атам бла агъачха барыргъа да сюеме. Ол уучуду, туз чыгъарыучубуз. Жыртхыч жаныуарла эллеге тюшмезча къарайды да, анга да болушама. Тауларыбызны сюеме, Бызынгыны, Уштулуну  жаратама.

Окъууума, хар этген ишиме да анам Тюменланы Ирина бла атам Черкесланы Эльдар тутхучлулукъ, билеклик эте келедиле да, алагъа ыразыма, саулукъ-эсенлик да тилейме. Магистратураны бошап, Кольский жарым айрыкамда инженер-гидротехник болуп ишлерге кетген заманымда юйге тансыкъ да болгъанма. Къудуретге шукур, Огъары Малкъардагъы ГЭС-де иш табылып, бери къайтханыма, ата-анамы, жууукъну-тенгни къатларында болгъаныма къууанама.