«Сабийлигимден да устазлыкъны сюйгенме»

Хар ким да сайлагъан усталыгъында бир жетишимге жетерге итинеди. Устазлыкъ эм багъалы, даражалы усталыкъ бола келгенди къачан да.

Эчкиланы Рамазанны къызы Ёзденланы Светлана Тырныауузда жашайды. Бир ёмюрню жартысын сюйген ишинде бет жарыкълы  урунады. Ол 1-чи номерли лицейде малкъар тилден бла адабиятдан окъутханлы кёп жыл болады. Сынамы уллу, даражасы да бийик устаз «Россей Федерацияны халкъгъа  билим бериуюню отличниги» деген сыйлы атха 2015  жылда тийишли болгъанды.  Ол  бизни бюгюннгю къонагъыбызды.

- Светлана Рамазановна,сизни бу усталыкъгъа талпындыргъан, сюйдюрген не болгъанды?

- Баям,  биринчи устазларым. Къайсы сабий да устазына эсли къарап, анга кёлюн салып ишлерге  итинеди. Мен Ташлы-Талада окъугъанма. Ары уа келин болуп келген Уазыкланы Галина Николаевна, чынтты устаз деп аллайлагъа айта болурла, аламат адам эди. Андан сора Гайыланы Тагиб Батталович малкъар тилден бла адабиятдан устазыбыз эди, Таукенланы Майрышхан Мустафаевна уа орус тилден бла адабиятдан окъута эди. Ала манга саулай адабиятха бла тил билиуге сюймекликни  сингдиралгъандыла. Кеслерин жюрютюулери бла, жумушакъ сёлешиулери бла  эсимде къаллыкъ, усталыгъымы сайларгъа таукел этдирген  юлгю болгъандыла. Сабийлигимден да биле эдим  устаз боллугъуму.

- Адамны жашаууну эм хычыуун кезиую студент жыллары сунама. Сизге уа не бла багъалы болалдыла студент жылларыгъыз?

- Бизни курсубуз болмагъанча аламат жашла бла къызла эдиле, бир бирни сюйген, жюрютген, къонакъгъа жюрюген. Кёбюбюз Нальчикни тийресинде жашай эдик. Мени юйюрюм да ол заманнга Хасаниягъа кёчген эди,  жыйылып, бюгюн манга, тамбла  башхасына къонакъгъа кетип къалыучу эдик. Экзаменлеге хазырланнган заманда  уа бирге жыйылып, жангыдан иги билгенле башхалагъа дерсле берип, хар билетни сюзюп, ангыламай тургъан да тюшюнюрча алай болушханбыз бир бирге. Аны себепли  курсубузда  артха къалгъан, къысталгъан да болмагъанды.

- Сабийлени алларына биринчи дерсигизге сюелгенигиз а эсигиздемиди?

- Ол практикагъа жюрюген кезиуюбюз эди. Биринчи дерсими Нальчикни биринчи мектебинде берген эдим. Манга таматалыкъ этген устаз кеси Кетенчиладан эди, атын эсгералмайма, бир аламат адам. Орус тилден дерслериме къууанып къараучу эди. Практика бошалгъанда, жаланда бешле салгъанын сюйюп эсгериучюме. Малкъар  тилден а Хасанияда дерсле  берген эдим. Ол да  хычыуун, зауукълу кезиу эди.

- Сора ана тилден устаз болургъа уа  къалай  бла кёллендигиз?

- Окъуудан сора мени къабарты эллеге жибередиле ишлерге. Атам,  харип, неден эсе да бек тынгысыз болуп, бери Нальчикге 4-чю школгъа буюруу алгъан эди. Биринчи ишчи жерим  анда болгъанды.

Бюгюнча эсимдеди, мен анда эки жыл ишлегенимлей, уллу тинтиу келеди мектебибизге. Сора устазланы дерслерине да къарай эдиле. Мени уа, не айтдыраса,  хайт деген заманым, береме дерслерими, къагъытла, планла жаны бла да хар не затым да тынгылы эди.  Германиягъа  бла Польшагъа солургъа барырча путёвка берген эдиле артда.  Сау бир айны эки къыралда экскурсияда айланып, бек иги солуп келген эдим.

- Бегирек эсигизде къалгъан дерсигиз а къайсы болгъанды?

- Устазны къайсы дерси  магъаналыды.  Юйюр да къурап, Тырныауузгъа ишлерге 1-чи номерли школгъа келгенимде, дерсле факультатив халда бардырыла эдиле. Жаланда мен келген жылда  тынгылы дерс этип, ана тилден бла адабиятдан толу дерс даража бередиле анга. Хар айдан а мектеплени таматаларыны кюню болуучу эди. Ол кюн ала,  жыйылып, школлагъа семинарлагъа жюрюучю эдиле. Бизни школгъа кезиу жетгенде, мен 2-чи классда дерс береме. Алай хычыуун эди, планнга кёре школ расписаниягъа да къошханлары, кёлленип, алай ишлей эдик. Дерсимде районну школ таматалары, район башчыла да олтурадыла. Ол заманда сабийле да бир аламат сёлеше эдиле тиллеринде.

-  Бу усталыкъда 50 жылдан бери урунасыз. Анча заманны ичинде кёп затла тюрлене барадыла. Сизни эсигизни бургъан, къууандыргъан, жарсытхан  затла да болурла?

- Кертисин айтханда, мен ангылагъанча, жылдан-жылгъа тилибизге аталаны бла аналаны жанларындан сейирлери азая барады. Ким биледи, хар юйюрде кеси сылтаулары болурла, алай, аз санлы болгъанлыкъгъа, биз хар заманда да билимли, ётгюр халкъ болуп, не жунчутууда да тилибизни тас этмей, бютюн байыкъдырып, сакълап къайталгъанбыз. Бюгюнлюкде уа, жашау этерге хар онг да къуралгъанда, къытлыкъ болмагъан дунияда, нелеге болса алданып, тилибизден узая баргъан сабийле бек жарсытадыла. Программаланы юслеринден айтсагъ а, устазны ишин женгиллендирир ючюн, кёп керекли амалла къуралгъандыла. Китапла жангырадыла, алимлерибиз талмай ишлейдиле. Жаланда устазла бла ата-анала сабийни сюймекликлерин ана-ата тилине къайтаралсакъ, хал тюрленирик сунама.

- Бу жарсыу къайсы заманны ичинде бегирек эсленеди?

- Он жылны алып айтсакъ,  жыл сайын хал осаллана барады. Дерсни жарымын орусча берирге тюшеди. Ол да нек? Сабийлени арталлыда бир зат ангыламай къалгъанлары ючюн. Алгъын «русскоязычный» деп къауумла бар эдиле. Анда атасы неда анасы таулу болмагъан сабийле окъуй эдиле ана тилни. Ол дерс  ингилиз тилни методикасына кёре бардырыла эди. Мен бюгюн сагъышланама да, иги окъуна эдиле аллай дерсле. Ахыр беш жылда уа ол дерслени кетерип, аланы орунуна таулу тукъуму болгъан сабийлени барын да  малкъар тилден толу халлы дерсле берилген къауумлагъа олтуртхандыла. Да сабийни анасы башха миллетли эсе, тукъуму таулу болгъанлыкъгъа, ол юйюнде арталлыда бир сёз эшитмей эсе, дерсде берилгенни къалай ангыларыкъды? Ангыламаса уа,  сейири къайдан боллукъду?  Ол  сабийлеге деп, башланнган халда сёлешиу тилни берирге онг болса, бек сюерик эдиле анала бла атала.

Тюздю, бир бёлек заман ычхындырылгъанды, юйюрледе ана тилни артыкъ излемегенлей. Алай, къыралда патриот жаны бла юйретиу кюч ала баргъаны сайын, сабийле да энди окъуп, тиллерин билирге сюйгенча кёрюнедиле. Ол шарт мени бек къууандырады.

- Сизни оюмугъузгъа кёре,  школлада ана тилден арталлыда бир сынам, билимни тинтиу болмагъаны ючюнмю  болур анга уллу кёллюлюк?

- Ол да жарсыуну бир жаны болгъан сунама. ЕГЭ болмаса да, бир тюрлю тинтиу а керек эди. Асламыракъ эсни да, заманны да  къырал сынамла болгъан дерслеге бередиле. Алай  жаш тёлюбюз аман тюйюлдю. Намыс эте да биледиле, чыгъармаланы окъусакъ,  орусча болса да,  аланы магъаналарын билирге излейдиле. Сабийлени бек сюеме аны ючюн, аласыз юйде олтуруп къалалмай, бюгюн да ишге жюрюйме. Дерсде бар аурууларым да кетип къалгъанча, жюрегим алай учунады. Сабийни сюйген устаз анга бир амал табып, билим бераллыкъды.

- Ушагъыбызны ахырында кесигизни юсюгюзден да айтсагъыз эди?

- Баш ием Юсюп бла эки сабий ёсдюргенбиз. Жашны аты Артур, къыз а  - Зухура. Къайынларымы бир заманда къайынча кёрмегенме. Абадан жаш 6-жыллыгъындан бери къайын къызымда ёсгенди. Ала аны кеслерине ёз бала этип,  бюгюн да аны биргесинеди. Мен да  анга  ыразыма.  Аны ючюн мен анга  ана болмай да  къалмагъанма. Бюгюнлюкде Артурну сюймеклиги экибизге да жетеди. Юйдегили болуп, тёрт аламат жашчыкъ ёсдюредиле. 

Зухураны да юч къызы бла  жашы барды. Былайда, мени келиним бла, киеуюм бла да насыбым тутханын,  айып этмесегиз, айтыргъа сюе эдим. Аланы ёсдюрген ата-анагъа ыспас этеме, сау болсунла! Къайсы ананы да баласы тынчайса, насыбы, жашауу къуралса, ол заманда жюреги ырахат болады. Баш ием ауушханлы онбеш жыл болады, алай аны  жууукъларыны сюймекликлери бизни жангызлай къоймай, толу юйюрча жашаргъа себеплик этеди.