Не къыйын заманда да адамлыкъ жокъ болмайды

Къаллай бир заман озса да, Уллу Ата журт уруш салгъан жарала сау болмайдыла. Хар юйюрню – кесини ачыуу. Бир талай жыл мындан алгъа Нальчик шахарда тиширыуланы совети уллу иш бардыргъан эди: немислиле бизни Ата журтубузгъа кирген заманларын эслеринде тутхан, кёрген адамла шагъатлыкъла этген эдиле. Ала ол заманда акъылбалыкъ болмагъан сабийле эдиле. Манга ол тарых магъаналы материалланы журналистгеча окъургъа бергенлеринде, ол узакъ жылланы, адамла сынагъан зарауатлыкъны кёзюм бла кёргюнча болгъан эдим. Аланы бир къауумун малкъар тилге кёчюргенме, бюгюн ол керти эсгериулени басмалайбыз.

Этчеланы Бакъыят:

- 1942 жылны октябрини ахырында,  манга тогъуз жыл толгъанда  Хасанияда уруш бара эди. Биз, 1928 жылдан 1945 жылгъа дери туугъан сабийле, урушну кёрген да,  андан элгеннген да этгенбиз, уллула бла тенг  аны къыйынлыгъын да сынагъанбыз. Тамата бола барсанг, кёп зат унутулады, алай бизни юйюбюзде немислиле  жашап башлагъан кюн а эсимдеди. Ала бизге, сабийлеге, кеслерини тиллеринде къычырып туруучу эдиле, биз а аланы кёрюп болмай эдик. 

Аладан къоркъсакъ да, бир жол къарындашым бла  фашистлеге дертибизни жетдирирге кёлленебиз. Бизни арбазыбызда бир пушка тура эди, мен  сермешледе хайырланнган сауутланы артыкъ иги билмейме, ол затны пушка сунама. Къарындашым бла мен анга юзмез къуябыз. Экинчи кюн уллу къайгъы – къаугъа  болады. Солдатла таматаларына къычырыкъ этип, бир затла айта эдиле, бир пушкагъа, бир а бизге къоллары бла кёргюзте. Алай биз юзмез къуйгъаныбызны бир инсан да кёрмегенин биле эдик, аны ючюн бетибизни бир да тюрлендирмедик.  Ол пушканы фашистле бир кере да хайырланалмадыла. Бизни сабий жюреклерибиз а ёхтемликден толгъан эди, жауубузгъа къолубуздан келгенича хата этдик деп.

Ирина  Панченко:

       -  Анам Мария Матвеевна Рухляда  2020 жылда  ёлгенди, ол урушну юсюнден  кёп зат айтыучу эди. 1942 жылны жай айларында фашистле алгъа асыры терк баргъандан, Баксанда ГЭС - ни кёчюрюрге заман жетмеген эди. Сора аны кесибизникиле ишлемезча этген эдиле, артда, немислиле кетгенден сора, тюзетип къоярча.  Фашистле тау башында тохтагъанлары себепли, элни кёрюп тура эдиле. Подвалда букъгъан тиширыула, сабийле суусап болуп къыйнала эдиле. Ол заманда бир-бир анала Бахсан суугъа  барыргъа кюрешгендиле, балаларыны жунчугъанларына тёзалмай. Аланы барысы да артха къайтмагъандыла.

Насыпха, Сталинград къатында къазауатда Къызыл Аскер немислилени ууатхандан сора, бизникиле  фашистле болгъан шахарларыбызны, эллерибизни азатлап башлайдыла.  Ол заманда немислиле, къачардан алгъа Баксан ГЭС-ни атдыргъан эдиле.  Этер аманлыкъларын артха къоймай эдиле.  Баксан ГЭС элни (бусагъатда Атажукино) адамлары экинчи кюн чыгъып, ол атылгъан жерде бир тизгин салыргъа кюрешген эдиле. Ызы бла гидроагрегатны Армениядан уллу темир  чаналада жетдирген эдиле, аны онюч трактор эки ыйыкъны созгъандыла БаксанГЭС-ге дери Армениядан.

25 декабрьде 1943 жылда Баксан ГЭС ишин жангыдан башлагъанды. Аны башчыларына Москвадан алгъыш къагъыт келген эди,  анам  башха ишчиле бла бирге къырал саугъагъа тийишли болгъан эди.

Елена  Свинарева (Гладуненко):

- Урушну кезиуюнде сабийле кёп ишлей эдиле: биз фронтчулагъа посылкала хазырлагъанбыз, колхозда тирлик жыйгъанбыз, Нальчикни къыйырларында окопла къазгъанбыз, школлада бла санаторийледе къуралгъан госпитальлада ишлегенбиз, жаралылагъа назмула окъуп, жырла жырлап, кёллерин кётюрюрге кюрешгенбиз.

 Долинскни санаторийлерине арбалада жаралыланы келтире эдиле, асламысында жаш адамланы. Бизге ‒ онеки-онтёрт жыл, алагъа уа ‒ онсегиз - жыйырма. Госпитальлада ишлеген врачла бла медсестрала бек арый эдиле, аны ючюн биз, акъылбалыкъ болмагъан сабийле, жаралыланы арбазгъа чыгъарыргъа, палаталада тизгин жыяргъа, бинтлени жууаргъа, алагъа итиу салыргъа болуша эдик.

 Урушну сабийлери…аллай эди бизни сабийлигибиз. Эки айны ичинде Нальчикде фашистле болгъанда, биз школгъа жюрюмегенбиз. Сора аладан ара шахарыбызны тазалагъанда, сермешледе ёлген солдатланы  бла офицерлени шахар паркда къарындаш къабырда асырарыкъдыла, дейдиле. Бусагъатда ол жерде Ёмюрлюк от жанады. Чабып барабыз ары. Уллу терен уру, ары  ёлюклени сала эдиле, кёп эдиле ала, бек кёп…Жиляй эдиле  битеу жыйылгъанла.

Наурби  Пшибиев:

- 1933 жылда туугъанма  Нартан элде. Атам бла анам колхозда ишлей эдиле.  Атам, уруш башланнганлай, Ата журтубузну къорууларгъа кетген эди. Ол арбалада аш- азыкъ ташып тургъанды  къазауатха кирген солдатлагъа. Болгариягъа дери жетгенди, «Кавказны къоруулау ючюн»  майдалы, дагъыда башха майдаллары, орденлери бар эдиле. Урушдан сора малчы  болуп тургъанды, 1975 жылда ауушханды.

Урушну хатасындан мен школгъа онюч жылымда баргъанма, ары дери ишлерге тюшгенди. Сабийлигибизни уруш малтагъан эди. Бизни юйлерибизде фашистле жашап, биз а подваллада, урулада кечинирге кюрешгенибиз эсимдеди. Сталинградда бизникиле немислилени ууатхандан сора, фашистле къачып башлайдыла, юйлерибизде аш-азыкъны тонап, бир тауукъ, бир жумуртха къоймагъан эдиле, биз  а, ачдан ёле тургъан сабийле, къармай эдик хар жерни, къабаргъа зат тапмай.

Немислиле кетгенден сора, Нартаннга бизни аскерчиле келедиле. Къууанабыз. Дагъыда Смоленск областьдан къачып келгенлени биришер юйюрлери бир юйге тохташадыла. Кёзюм бла кёргенни айтайым: кесибиз да ач болгъанлыкъгъа, ол Смоленск  областьдан келгенле бла гыржыныбызны тенг юлюшгенбиз. Не къыйын заманда да адамлыкъ жокъ болмайды.