Дорбунладан чучхурлагъа дери

Алгъаракъда Кёнделеннге баргъан эдим, таурухлада, тарыхлада айтылгъан буруннгу эллерибизден бирине. Бийик таула, сыртла къучагъында ариу кенг ёзенде орналгъан эм уллу эллерибизден бириди ол.

Ненча кере келсенг да бери, бу ариулукъгъа сейиринг къурумаз, азаймаз. Эл ичи бла ётюп, Къызыл тарына кирсенг а, кесинги жомакъланы ичине кирип кетген сунаса. Нек эсе да арт жыллада анга Тызыл тары дейдиле. Кёп жылла мындан алда элде къауум акъсакъал бла жер-суу атланы юслеринден ушакъ этгенде, аладан эшитген эдим, бу ариу сейирлик жерни тюз аты Къызыл тарыды деп. Аны юсюнден манга жыл санлары токъсандан атлагъанла Жашууланы Сейит бла

Энейланы Сюлемен айтхан эдиле. Ким биледи, жер атланы къагъытха тюшюрген заманда терс жазылып, аты алай айтылып къалгъан болур.

Къалай болгъан эсе да, эл башына жетгенлей, Къызыл тары башланады. Эки жаны – бийик къаяла, ортасы бла – Юрдю черек. Минг-минг жылладан бери ол тарны жырып, ёзенлеге жортады. Эки жаны бийик къаяла, аланы къызыл ташларына кюн таякълары жетселе, отну мыдыхыча, къызарадыла. Чегет жанлары уа – къалын агъач. Кюнлюмде уа  биченликле, жайлыкъла Юрдю сууну боюнундан бийиклеге чыгъадыла.

Элден ётюп, таргъа кирген жерде онг жанында къаяны ортасында дорбунла бардыла, ал жанлары жабылыпдыла. Алайда малла тургъанлары кёрюнюп турады. Анга Папохну  дорбунлары дейдиле. Папох – Жашууланы кишилери – ол тийреле аны жерлери эдиле.

Алайдан бираз ёргерек баргъанлай, жолну онг жанында бийик къаяла бардыла. Аладан бирине Тешикли-Къая дейдиле. Бу тийреге келгенле алайда тохтап, анга къарайдыла, суратха алдырадыла. Ол къаяны башында тёгерек тешик эсленеди. Къаягъа да андан аталгъанды ол ат.

Тёрени бузмай, мен да алайда бираз тохтап, андан ары тебиредим, Юрдю сууну жырына тынгылай. Жолну сол жаны – къалын агъачлы бийик таула. Онг жаны уа, айтханымча, гелеу ханслы бийик сыртла.

Тешикли къаядан бираз ёргерек баргъанлай, Къабакъ жашагъан жерге жетебиз. Черекни онг жанында тёгерекни агъач басхан талада бурун эл болгъанды. Азмы-кёпмю турду эл алайда, революцияны аллында жыллада Кёнделеннге къошулгъан хапар барды. Бир-бир жерлеринде оюлгъан таш хуналаны да кёребиз.

Шёндю уа балчыла келип, бал батманларын тизгендиле, сууукъла келгинчиннге дери турлукъдула алайда. Балчыла уа алайдан ёргеде да турадыла.

Тешикли-Къаядан 10-11 километр ёрге барып, Сюлеменни дорбунларына жетебиз. Ариу кюнлюм бетде, жолдан ёргерек чыгъып, беш-алты дорбун барды. Бир бирге къошулгъанына къарасанг, адам къол бла ишлеген сунарса аланы.

Ортадагъы дорбунну башы Ожакъды. Бир-бирле айтханнга кёре, буруннгуда алайда темир эритип болгъандыла.

Сюлеменни дорбунларыны сол жанында эки къатлы ариу юйню кёребиз. Аны бери жанында да бир журт – Локияланы Рашитни къонакъ юйю, ашханасы. Энишге, ёрге ётген жолоучула, бери къайтып, айран ичип, азыкъ ашап кетедиле.
Локия улу бу тийрелени эрттеден бери таныйды. Анда хар жерни, сууну атларын, ала бла байламлы таурухланы да биледи. Бизге аланы юслеринден кёп хапар айтханды. Андан сора бизни тарны башына дери элтеди.

Юч километр чакълы баргъанлай, жолну сол жанында Ийнал сыртдан саркъгъан суу барды. Аны жаны бла бираз ёргерек барсанг, бийик къаяны башындан суу саркъады, ууакъ шорхачыкъла болуп. Анга къарай кетсенг, аны биреулен элек бла элеп жиберген сунаса.

Тикден тик ёрге чыгъа бараса да, тёгерек отоугъа киресе. Башында  – тёгерек тешик. Суу андан саркъады. Бийикден секирген суу тюбюне жетерге ууакъ тамычыла болады. Бираз къарап турсанг, башынг окъуна айланады. Къарамай а болмайса, къайда кёрлюксе аллай ариулукъну дагъыда. 

Къаяны тапкалары бардыла: башындан тюбюне дери. Башындан келген суу алгъа бир тапкагъа тиеди, андан чартлап, экинчисине, ючюнчюсюне. Алай этип, тюбюне ууакъ тамычыла болуп жетедиле. Сора жангыдан бир шорхагъа жыйылып, Юрдю суугъа къошулады.

Кюн сайын бери кёп адам келеди, узакъ жерледен келгенлени да кёрдюк. «Кёп айландыкъ, жюрюдюк, таулу-тюзлю жерлени да кёрдюк. Сизни жерлеригизден ариууна тюбемедик», - дегенле аз тюйюл эдиле.

Алай алайда бир затха эс бурурчады: чучхурну аты жазылып тюйюлдю. Аны ючюн хар келген  кесича бир ат къурайды. Алай барса, биягъы бир ариу жерге жалгъан ат берилир да къалыр. Алай болмаз ючюн а, аны аты кеси тилибизде жазылып, алайда тагъылыргъа керек болуп турады. Аны тюз аты уа Къартла чучхурду. Чучхурну башында къош болгъанды, анда къартла ишлегендиле. Андан сора аталгъанды суу секиртмеге ол ат. Аллай затлагъа сакъ болургъа тийишлиди. 

Келген жолубуз бла ызыбызгъа къайтабыз. Уллу жол бла ёрге тебирейбиз, Рашит аллыбыздады. Алайдан бираз баргъанлай, кёпюрден ётебиз. «Бу Чорт кёпюрдю, - дейди Рашит, – былайы ауузну эм тар жериди, кеси да бек терениди Юрдю сууну».

Кертиси бла да алайы бек тарды. Эки жаны – бийик къаяла, эни – тар, сууу – теренде. Алайны алгъыннгы жолу сууну сол жагъасы бла келип, онг жанына чегетге ётеди. Чорт кёпюрню энишге жанында, андан узакъ болмай, дагъыда бир кёпюр барды. Анга уа Бийик кёпюр дейдиле. Ол бираз кечирек ишленнгенди. Чорт кёпюр деп нек айтадыла дегенде, сууну баргъанына кёнделен орналыпды да, андан.

Ол кёпюрню онг жанында бийик дуппур барды. Аны юсюнде къала болгъанды. Кёпюр ишленнген заманда бузгъандыла аны. Анга Къалауур къала дегендиле.

Бу тийрелеге да кёп туристле келип, суратха тюшедиле. Ол тийрени да аты жазылып тюйюлдю. Жазыула орнатылыргъа тийишли болуп турады, кесин да орус тилге кёчюрюп.
Чорт кёпюрден да ары бардыкъ бир ненча къычырым. Жолну сол жанындан гитче суучукъ келеди, ташларын да жап-жашил габу басып. Анга уа кийиз чучхурла дейдиле. Къышны сууукъ кезиулеринде тёгерек-башны къалын къар басханда, кийикле келип, ол габуланы ашайдыла.

Жол устабыз Локияланы Рашит андан сора да, ол тийреде кёп жерлени юслеринден айтады. Жомакълы Кёнделен тийрелери, кёбюсюню хапары, тауруху бар. Жылла оза, билгенле кете, ала унутула барадыла. Ала уа миллетибизни тарыхыдыла. Тарыхыбызны сакълайыкъ, кесибиз сакъламасакъ, ол бир кишиге керек тюйюлдю.