«Мурдоргъа болгъан ишни алгъанма, жигитлерим а башхаладыла»

Бу кюнледе Къазанда жыйырма биринчи тёрели халкъла аралы «Алтын минбар» кинофестиваль бардырылгъанды. Аны чеклеринде жыл сайын кинопроектлени эришиую да болады. Быйыл жюри жюз бла сегиз проектни сюзгенди, аладан онтёртюсю шорт-листге киргендиле, ол санда Байсыланы Марзиятны «Тихон» деген проекти. Автор аны юсюнден хапарлайды.

- Мени бу кюннге киносценарийим угъай, «Тихон» деген пьесам хазырды... аны да кюн сайын бир затын тюрлендиреме. Алай бу эришиуге жаланда синопсисни (жазарыкъ сценарийинги къысха магъанасын) жиберирге жарай эди да, ол онг бла хайырланнганма. Кертисин айтханда, жетинчи сентябрьге дери пьесамы киносценарийге бурургъа жетиширикме деп тура эдим, алай бош заман чыкъмай турады алыкъа. Сёзсюз, Къазанда жюри проектими шорт-листге къошханы бек къууандыргъанды. Бу быллай экинчи жетишимимди, «Деревянные башмачки» киносценарийим буруннгу жыл да шорт-листде эди.

Ол заманда Къазаннга учуп, проектими офлайн халда къоруулагъан эдим, быйыл а онлайн халда, Нальчикден, къатышханма питчингге. Быйыл Татарстандан «Шамакай» проект хорлагъанды, ол аутист сабийге аталгъанды, аны съёмкаларына беш жюз минг сом бергендиле. Бир-бир проектлени бюджетлери беш жюз миллионнга жете эдиле.

Не затны юсюнденди «Тихон»?  Белгилисича, Сталин 1936-1937 жыллада мингле бла дин ахлуланы Азиягъа кёчюрген эди, килисаланы складла этип... Ма аллай 1937 жылда дини ючюн Азиягъа кёчюрюлген дин ахлу Тихон таулу  юйюрню ёлюмден къутхаргъанды. Битеу сабийле къырылып башлагъанда, юч сабийи болгъан тиширыуну юйюне къойгъанды бу адам. Аны ийнеги бар эди да, сабийле да, аналары да сау къалгъандыла. Жууукъ заманда юйчюк ишлеп, таулула Тихон бла  къоншулукъда жашап тургъандыла, 1957 жылда уа миллетибиз Ата журтуна къайтханды, бу юйюр да жерлерине келгенди. Тихон а ол кюнледе ёлюп къалгъанды. Не сейир, таулула Тихоннга муслийман тёреледе болгъан затланы этгендиле, кеслерини адамлары ёлгенлей.

Мен бу болгъан ишни мурдоргъа алгъанма, жигитлерим а башхаладыла – мен къурагъанла. Болсада, бу проектни кючю мурдорундады. Жашаудан кючлю драматург жокъду!

Сёзсюз, пьеса жазгъанымда, арсарлы эдим. Келишемиди бу сюжет пьесагъа? Мен къурагъан сюжет  таулуланы жашаулары бла байламлымыды? Битеу бу сорууланы  Россейде белгили драматургладан бири Ольга Михайлова бла сюзгенме, аны курсларында эки кере окъугъанма. Болсада пенсионер жылларымда сынагъан  студентлигим насыпдан толу эди, дерге боллукъма. Ольга Михайлова бла бетден-бетге видео бла сёлешип, хар сценаны сюзген, дагъыда башха режиссёрланы, сценаристлени лекцияларына тынгылагъан, ала бла ушакъла бардыргъан – тюз космосха учхан кибик  эди! Сабийлигимден бери адабиятны сюеме, сора сёз, чыгъармачылыкъ бла байламлы адамла бла кюн сайын тюбешгеним, ала бла бир тилде сёлешгеним кёллендиргендиле, учундургъандыла.

Бусагъатда орус тилде жазылгъан «Тихон» пьесамы бошай турама. Аны ана тилге кёчюрюрге кюреширикме. Малкъар театрны директору Жангоразланы Мажитге «Тихонну» чапханлай жетдирген эдим, алай андан сора да, аны юсюнден сагъыш эте, жангы затла къоша тургъанма. Сёз ючюн, бир сценада таулу тиширыу алгъын жашауу оюлгъанын ангылап, Азияда аны бир эркинлиги болмагъанын терен сезип, бир бек къыйналгъан кезиуюн  суратларгъа сюе эдим. Аны бир халкъ жыр неда назму бла кёргюзтюрге акъылым бар эди, къарайма, окъуйма, бир зат да тапмайма. Бир кюн а Интернетде манга керекли текст кеси аллына чыгъып къалгъанды: Софи Трам-Семен къарачай-малкъар халкъны бешик жырларыны юсюнден статьясында бу текстни келтиреди:

Эртте биреу бар эди,          
Темир тиреу бар эди,
Таш тегене бар эди,
Акъ бёдене бар эди,
Агъач кели бар эди,
Учхан къууукъ бар эди,
Къумурсханы тюй этип,
Къумгъа жайгъан бар эди,
Къарт атасын жаш этип,
Къатын алгъан бар эди,
Къарт анасын жаш этип,
Эрге берген бар эди,
Ёлген атны сау этип,
Чарсха чапхан бар эди,
Къара сууну къайнатып,
Къаймакъ алгъан бар эди,
Ёлген къушну сау этип,
Эл  къаратхан бар эди,

Бар эди да, бар эди...
Уллу туман, къар эди,
Жер тепгени бар эди,
Тау чёкгени бар эди,
Суу къопханы бар эди,
Кюн жаннганы бар эди,
Жана, жана къурутду,
Сёлешдирди, улутду…
Адам сырын унутду.

Муну окъугъанлай, титирейме. Бир назмуда мамыр, насыплы, тынч жашау, ызы бла Ахырзаман суратланадыла. Сора кийиреме бу сейирлик текстни пьесама... бу тюрлениулени пьесаны Жангоразланы Мажитге элтгенимден сора этгенме. Ахырын да башха тюрлю этерикме. Жангыдан театргъа элтирикме. Ангылайма: Малкъар театргъа пьесала кёп келедиле, дагъыда къарасынла  деп...башха театрлагъа да жиберликме, ким биледи, чыгъармамы насыбы тутса уа.

Устазым Ольга Михайлова: «Билемисиз, мени къаллай бир сахнада салынмагъан пьесаларым бардыла? Кёп. Алай драматург, аны чыгъармачылыгъына эс бурулмаса да, ишлегенлей турургъа керекди», - деучю эди. Аны эсге алып, кюреширге керекди.

Чыгъармачылыкъ, мени акъылыма кёре, илхам, учунуу тюйюлдю, къара ишди. Артыкъ ишлерге сюйген адам тюйюлме, алай башымда сюжетле, жигитле жашайдыла, мен алагъа жашырын къарап турама... Ольга Михайлова: «Жигитлеригизни жашаргъа къоюгъуз! Ала сиз сюйген затланы угъай, кеслерини сёзлерин, оюмларын айтсынла, аланы да жанлары, къадарлары барды», - дей эди. Аны дерслерин эсимде бургъанлай турама. Сау болсун, курсда пьесаларымы махтагъан эди, «Священная корова» пьесамы уа Москвада театр академияны студентлери да окъугъан эдиле. «Священная корова» тюйюлдю ол пьесаны аты бусагъатда, аны тюрлендирип, «Это я, Шабатай», деп алай этгенме. 

Бирлени жашау алтмыш жылда башланады, дегенлерин эшитсем, кюлген этиучю эдим. Жаш заманымда къыркъжыллыкъла окъуна манга абаданлача кёрюне эдиле. Алай бусагъатда къартлыкъ болмагъанын кесим кёреме. Не жыл санда да адам жангы затха юйренирге, окъургъа боллукъду. Драматургия жер башында бек сейирлик затладан бири болгъанына уа шагъатлыкъ этеме.