Малкъарда

Шёндю интернет айный баргъаны себепли эски газетледе бла журналлада не зат жазгъанларын ала сакъланнган архивлеге бармай, сайтлада окъургъа онг барды. Бу материал да «Малкъаргъа» деген ат бла «Известия» газетни 1924 жылда 17 октябрьде чыкъгъан 238-чи номеринде басмаланнганды. Биз аны бираз къысхартып беребиз.

Хотю-тау ауушдан ары аугъанлай биринчи таулу элге – Жангы Басханнга чыкъгъанбыз. Ары жаяу жетер ючюн (атланы Къарачайда къояргъа тюшгенди) бир кюн къоратханбыз. Биз къошладан бирине чыкъгъанда, малла кюте тургъан жашчыкъла, абызырап, таула эмда агъач таба къачадыла. Малчыладан бир эшек алып, харакетни аны юсюне жюклейбиз.

Басханны къатында отун эте тургъан таулулагъа тюбейбиз. Мен Москвадан келгеними эшитип, бир къарт киши къолумдан тутуп, эл таба элтеди. Жолда хар тюбегенине мени юсюмден, ёхтемленип, «товарищ…товарищ…» деп айта эди.

Таулуланы ичинде орусча сёлеше билгенлени саны азды. Жаланда арт кезиуледе ишлеп башлагъандыла мында школла. Революциягъа дери уа сабийлени моллала арап тилге эмда Къуран окъургъа юйретип тургъандыла. Болсада манга таулула бек жарыкъ тюбегендиле, кеслери да къолларындан келгенича болуша эдиле.

Таулула татар тамырлары болгъан, кеслери да къарачайлылагъа къарындаш халкъдыла. Адет-тёрелери къарачайлыладан неда башха тау халкъладан артыкъ башха тюйюлдю, алай къылыкълары уа аладан къайда жумушакъды. Была бек жарыкъ адамладыла, артыкъ жумушакъ окъуна болурламы деригим келеди.

Юйлерин агъачдан ишлейдиле (ала 100-150 жыл сюеледиле) неда ташдан къалап, башларын а топуракъ бла жабадыла.

Таулула бек тазалы халкъдыла. Хар юйде, ол не къадар жарлы да болсун, къонакълагъа деп жастыкъла, жабыула, чиммакъ быстырла хазырлай турадыла.

Юйню турмушу быллайды: от жагъа, агъач орундукъ, кюбюр, къабыргъаны узунуна тапкачыкъ, юсюнде агъач эмда багъыр адырлары бла. Дагъыда алаша тепси, аш ашагъандан сора бир жанына кетерилген. Болгъаны бары да ма олду.

Тепсиде тютюн эте тургъан исси къалач, агъач чёмючде уа башы кёмюк этген айран. Юйню иелери, къонакъгъа къараргъа келген къоншула да ёрге сюелип турадыла. Мен сельсоветде ишлеген оруслу секретарь бла бирге ашха узалабыз.

- Мында таулада абери салыргъа жараулу жер азды, - дейди ол. - Арпагъа бла картофха дайым суу салып турургъа керекди. Бичен этген да къыйынды. Аны ючюн малланы саны азая барады. Алгъын а, урушха дери, таулуланы къойлары бла маллары мингле бла санала эдиле.

Жангы Басханда, башха элледе да таулула манга анда-мында къуралгъан сабанларын кёргюзтгендиле. Абери салып ёсдюрюр ючюн, жерни ауур ташладан тазаларгъа, сора чыранла тюбюнден илипинле ишлеп, суу келтирирге керекди. Аланы уа хар жауун жаугъандан сора жангыртыргъа тюшеди. Бек къыйынды быланы ишлери. Ол бары да бир машок картоф алыр ючюн неда аз-маз будай ёсдюрюрча.

Битеу элледе болгъанымда бир клуб неда китап окъугъан жер кёрмедим. Литература эмда газетле осал келедиле бери. Алай таулуланы ичинде билимге, жарыкъландырыугъа итиниу бек уллу болгъаны уа сезиледи. Москва алада сейир къозгъайды, кесине тартады.

Биз навес тюбюнде олтурабыз. Кёнделенни башында кечеги кёкде узакъ жулдузла жылтырайдыла. Таула да, аланы жарыгъында, кюндюзден эсе бийик эмда болмагъанча сейирли кёрюнедиле.

Элни бирси жанында жырла, тепсеу эмда кёкге ушкок бла атхан тауушла эшитиледиле – той барады. Аллыбызда кюмюш бетли жолчукъда, буруннгулу чепкенлерини атлас этеклерин да шыбыр-шыбыр эте, ары таба таулу къызла барадыла. Москва манга болмагъанча аллай узакъ жерча кёрюнеди.

Арт жаныбызда буруннгулу къалагъа ушагъан Акъ-къая турады. Сол жанында уа деменгили Къызыл сырт. Аллыбызда эмда онг жаныбызда кём-кёк кёкде кёзню къаматхан акъ къар тёппеле бла кюл бетли тау толкъунла.

Малкъарны ауушларындан тамашагъа къалдыргъан ариулукъ эмда Кавказны эм бийик тёппелери кёрюнедиле: Къоштан-Тау, Дых-Тау эм башхалары. Кавказда мен, Чегем ауузундача, аны къызгъылдым къаяларындача аллай ариулукъ бир жерде да кёрмегенме.

…Бек къызыу. Суусап да къысады. Атларыбыз арыгъандыла, терлегенлери боюнлары бла саркъады. Хайт десек, тёппеге жетерикбиз. Ма алайда уллу таш кёрюнеди, арлакъда уа жор – ауушну эм бийик жери. Манга жол кёргюзтген таулу жаш атдан тюшюп, кезлеуден суу ичеди. Мен да суусабымы къандырама. Биз гыржын бла бишлакъ ашайбыз. Кече уа къалайда къаллыкъбыз? Чегемге неда Бызынгыгъа жеталсакъ – юйде, алай болмаса уа малчыланы къошларында.

Таулу къош чалмандан ишленипди, башы уа топуракъданды. Терезелери, ожагъы да жокъду. Мен а ачыкъ хауада, жамычыгъа чулгъанып жукълайма.

Таулада кече, танг аласында да сууукъду. Уянып, юсюнгден жамычыны атсанг, тёгерекни къалын, акъ туман басып тургъанын кёресе. Къошну ичинден а тютюн чыгъады. Агъач аякъдан жылы сютню ашыгъыш ичип, атларыбызгъа минебиз.

Мен битеу таулу эллени ичи бла ётгенме: Тёбен Басхан, Быллым, Чегем, Холам, Бызынгы, Огъары Малкъар.

Дюгерге жетмей, ауушну бу жанында орналады Огъары Малкъар. Ол уллу элди, юйлери кюл бетли ташладан къаланып, бирини башы, башханы арбазы болуп. Элни огъары жанында буруннгулу къаланы къабыргъалары кёрюнедиле. Ташладан къаланнган алаша бурууну ол жанында картоф тизгинле ёседиле, орталары бла уа суу барады. Арлакъда уа къолларына урчукъларын да алып таулу тиширыула олтурадыла.

Эр кишиле жерни ташладан тазаларгъа кюч-къарыуларын аямай кюрешедиле. Бирлери пуд тартхан ташланы суууруп чыгъаргъанларын кеси кёзюм бла кёргенме.

Элни къатында эски къабырла турадыла. Башлары топуракъ бла жабылгъан таш шиякыладыла. Бирлерини ичлеринде акъсылдым сюекле кёрюнедиле, башхаларында уа ёлюкле.

Ингир алада Огъары Малкъарны башчысы Занкиши улу эм таулу коммунистле бла тюбешип, ала бла да кёп ушакъ этгенбиз.