«Адамны эркинликлерин сакълауда Парламент бла хайырлы байламлыкълагъа ышанама»

КъМР-де Адамны эркинликлери жаны бла уполномоченный, Къабарты-Малкъар Республиканы Баш Советини алты  чакъырылыууну депутаты, профессор Зумакъулланы Борис КъМР-ни Парламентини 30-жыллыгъыны юсюнден материал жазып, аны газетибизге ашыргъанды. Сизни аны бла шагъырей этерге сюебиз.

- Ачыкъ айтханда, мен Парламентге тыш адам тюйюлме. Букъдурмай айтайым, республиканы законла чыгъарыучу органы къуралыууна  эм аягъы юсюне болуууна  мен да къыйын салгъанма. КъМАССР-ни Баш Советини – шёндюгю Парламентни - алты чакъырылыууну депутаты болгъаным бла бирге айырыуланы институтуну юсюнден илму китапланы авторуча айтама аны.

КъМР-ни Парламенти къыралны субъектлерини арасында биринчи болуп, «КъМР-де Адамны эркинликлери жаны бла уполномоченныйни юсюнден» законну къабыл кёргенди эмда   мени Уполномоченныйге тийишли этгенди.

Аны бла бирге Уполномоченныйге законла жарашдырыу эркинликни бергенди, законла чыгъарыучу органны пленар жыйылыуларына  къатышыргъа жарагъанын тохташдыргъанды.  Хар жылдан да биз Парламентге ишибизни эсеплери бла доклад кёргюзтебиз. Республикада адамны эркинликлерин сакълаугъа берилген магъана, ол жаны бла тийишли законла жарашдырылгъанлары ючюн Парламентге ыразылыгъымы айтама. Биз комитетле бла байламлыкъда ишлейбиз, башламчылыкъларыбыз къабыл кёрюледиле. Парламент сюзген битеу законопроектле эсгертиуле эм тюзетиуле хазырлар ючюн, Уполномоченныйге да ашырылгъанларын айтырчады. 

 Шёндюгю Къабарты-Малкъарны къыраллыгъын революциягъа дери  болуму бла байлагъан тюз болмаз, баям. Къабарты эм таулу халкъла шёндюгю къыраллыкъны алыр ючюн, къыйын эм сынаулу жолну ётгендиле.

Бизни ата-бабаларыбыз революцияны, ызы бла инсан урушну къыйын кезиулеринде къыраллыкъны жалчытыуну мадарларын излегендиле. Сынау болмагъаны ючюн  кемчиликле эте, къыйынлыкъладан къутула ишлегендиле.  Шимал Кавказны миллетлерини алгъыннгы халкъ жыйылыуларыны сынаулары сюзюлгендиле. Болсада 1922 жылда РСФСР-ни къауумунда бирикдирилген Къабарты-Малкъар автоном область къураргъа оноу этилгенди. СССР-ни Конституциясы къабыл кёрюлгени бла ол Къабарты-Малкъар автоном социалист республикагъа тюрлендирилгенди.

Жангы тарыхда демократиялы республиканы аягъы юсюнде болуу къыйын кезиуге тюшгенди. Келишиулюкде жашагъан халкъланы араларында къажаулукъну сингдирирге, миллетлеге кёре айырылыргъа чакъырыула этилген кезиу эди ол. Болсада республика тамата тёлюлени тёрелерине кертичи бола, келишиулюкню, мамырлыкъны, миллетле эм динле аралы шуёхлукъну жолун сайлагъанды. Анда уа КъМР-ни Парламентини эмда биринчи президент Валерий Коковну къыйынлары уллуду.

Законла чыгъарыучу органны юбилейин белгилегенибиз бла бирге, республиканы къыраллыгъын сакълау эм айнытыу къаллай болумлада ётгенин эсгерирге  тийишлиди. Россей жангы тарых жолгъа сюелген, социалист системадан капиталист амаллагъа кёчген жылла эдиле  ала. Власть органланы ишлерини жангы амалларын излерге тюшгенди.

Бу заманда уа миллетлеге кёре къуралгъан къауумланы жамауатда магъаналарын эсге алыргъа керек эди.  Аладан бирлери уа радикал ниетлени жайгъандыла. Болсада республиканы башчыларыны оюмлу оноуларыны хайырындан КъМР-ни Парламентинде эки палата къуралгъанды. Заман кёргюзтгенича, ол тюз оноу болгъанды. Субъектни къурагъан къабарты, таулу эм орус халкъланы конституциялы эркинликлери сакъланнгандыла. Эки палаталы Парламент жерни хайырланыу, жер-жерли власть органланы къурау жаны бла сорууланы тамамлап, регионну сейирлерин къоруулагъанды.

Ал кезиуде къыйын болгъанды, алай палаталаны башчылары Заурби Нахушевни бла Жаболаны Махмудну эмда вице-спикер Людмила Федченкону билимлери, акъыллары, оюмлулукълары тюз эм заманны излемлерине келишген документлени къабыл кёрюрге себеплик этгендиле.  Ызы бла Парламентге башчылыкъ этгенле Туменланы Мурадин, Бечелланы Илияс, Чеченланы Аныуар эмда Татьяна Егорова политика системаны айнытыугъа, къыраллыкъны жангы даражагъа чыгъарыугъа  уллу къыйын салгъандыла.

Ахыр жыллада КъМР-де граждан обществону къурау жаны бла  магъаналы жумушла тамамланнгандыла. Бу ишге керекли праволу, ниет база къуралгъанды.   Жамауат палата, адамны, сабийлени, предпринимательлени  эркинликлери жаны бла уполномоченныйле, дин эм жамауат организацияла бардыла. Ала  республиканы жашаууна тири къатышадыла. Ол а жамауатны бирикдирирге, къыраллыкъны кючлерге, тёрели институтланы шёндюгю заманны эсге алып жангыртыргъа онг береди.

Байрамны белгилеуню чеклеринде энчи аскер операцияны юсюнден айтыргъа тийишли кёреме. КъМР-ни Башчысы Казбек Коков,   Парламентни спикери Татьяна Егорова, Правительствону таматасы Мусукланы Алий, власть органланы башха келечилери, жамауат, дин  организацияны къуллукъчулары    энчи аскер операциягъа къатышханлагъа эм аланы юйюрлерине  болушлукъ этедиле. Жаралы болгъанлагъа, сакъатлагъа энчи эс бурулады, реабилитация, мамыр жашаугъа сингдириу  жаны бла мадарла толтуруладыла. Ол а бизни халкъланы жандауурлукъ, чомартлыкъ тёрелерине келишеди.

Биз, право сакълаучула, энчи аскер операция башланнган кюнден да бу жумушлагъа тири къатышабыз. Аппаратны ишчилери кеслерини ахчаларына аскерчилеге жылы кийимле алып ашыргъандыла.

Уполномоченный, аппаратны келечилери энчи аскер операцияда жан берген аскерчилени юйюрлери бла дайым да тюбешедиле, аланы социал эркинликлерин сакълау жаны бла мадарла толтурадыла. 2023 жылда бизге энчи аскер операциягъа къатышханладан бла аланы юйюрлеринден 19 тилек берилгенди. Аланы арасында аскерчилени эмда аланы юйюрлерини келечилерини эркинликлерине бузукълукъла этилмегенлери  ыразы этгенди. 

Мындан ары да Парламент бла  адамны эркинликлерин сакълау жаны бла ишде хайырлы байламлыкъла жюрютюлюрле деп ышанама.