Къазауатда, жашауда да тирнекли

Деуаланы Муссаны жашы Махмут, Уллу Ата журт урушну солдаты, Кёнделенде 1912 жылда туугъанды. Муссаны дагъыда Магомет, Хызыр деген жашлары болгъанды. Архив къагъытлада ала  да Къызыл Аскерде къуллукъ этгенлери айтылады.

Махмут а аскер къуллугъун толтурургъа 1940 жылда январьда чакъырылгъанды. Ол заманда анга 28 жыл бола эди. Алай бла ол юйюнде юйдегиси Черкесланы Доканы къызы Букъминатны бла гитче жашчыгъы Шарапийни къоюп кетгенди. 

Букъминат бла Махмут сюйдюмлю, бир бирге келишген адамла эдиле. Жашау узуну ол затха шагъат болуп тургъанбыз. Аскер къуллугъуну ал заманында Махмут Белоруссияда Полоцк шахаргъа тюшгенди. Ол кезиуледе солдатланы аскер усталыкълагъа тогъуз айны ичинде юйретгенлери белгилиди. Алай бла Деуа улу да ол тогъуз айны ичинде аскер сауутланы къайсындан да атдырыргъа юйреннгенди. Аны къой, бек иги мараучугъа саналгъанды. Уста пулемётчу болгъанын а ол артда сермешледе кёргюзтгенди. Аскер саугъалау къагъытлада анга «стрелок» деп жазылып турады. 

Уллу Ата журт урушну аллында жарым жылны ол Латвиядагъы аскер къауумда ётдюргенди. Андан аны артха Полоцкга кесини аскер бёлюмюне къайтаргъандыла. Тамам ол кюнледе башланнганды Уллу Ата журт уруш. 1941 жылда 28 июньда Махмут болгъан аскер бёлюм биринчи къанлы сермешге киргенди. Жашау бара, элли жылгъа жууукъ озгъанда да унуталмай эди ол кюнню ажымлылыгъын, ачылыгъын Махмут.

Ал заманда бек къыйын тюшгенди бизни аскерчилерибизге. Белоруссияда, Украинада, Кавказда да фашистле бла къаллай къаты къазауатла баргъанлары белгилиди. Башларында фашист самолётла учуп, сансыз бомбала ата, жерде да бизни аскерчиледен къайда кючлю сауутланнган фашистле тынчлыкъ бермей, чабыууллукъ эте, алгъа келе, бизникиле ыхтырыла, ол болумгъа кюйюп, жюреклери кюл бола, къалай къыйынлы эдиле ол жылла. Ол къазауатланы кёбюсюне къатышыргъа тюшгенди Деуаланы Махмутха. Ол Белоруссияда, Украинада, Прибалтикадагъы республикалада, Польшада, Германияда да уруш этгенди. 

Пулемётчула ол уруш къазауатлада бек къаты сермешгенлери тасха тюйюлдю. Хорлам алыр ючюн, ала жанларын, къанларын аямагъандыла, алагъа ышаннганланы да жерге къаратмагъандыла. Ма аллай жигитледен бири болгъанды Деуаланы Махмут. Берлиннге жетерге жюз километр къалгъанда уа, бутуна окъ тийип, жаралы болуп, Махмут бир кесек заманны Хайленбаум шахарда госпитальда бакъдыргъанды кесине. Андан сора биягъы аскер бёлюмюне къайтып, 1945 жылда ноябрь айгъа дери аскер къуллугъун бардыргъанды – немис фашистлени анда-мында букъгъанларын табып, аскер техниканы жыйып айланнган бёлюмледе болгъанды. 

Бу уллу къазауатда этген жигитликлери ючюн Деуаланы Махмут Ата журт урушну экинчи даражалы орденине, иги кесек майдалгъа да тийишли болгъанды. Аны Главнокомандующийден келген ыразылыкъ къагъытлары да аслам эдиле. 
Урушдан сора Нальчикге къайтып келгенинде, Махмутну миллети кёчюрюлгенинден хапары болмагъанды. Ол тюзюнлей кёчгюнчюле кетген жерге атланнганды. 

Махмут ахлуларын, юйдегисин, жашчыгъы Шарапийни да излеп, Къазахстанда Джамбул областьны Къаракъундуз элинде тапханды. Ишден къача юйренмеген таулу киши анда ара мюлкню механизация бёлюмюнде темирчи болуп ишлеп башлагъанды.

Ол заманда юйюрге жашау да тынчыракъ болгъанына не сёз. 

Анда юйюрге Рамазан, Зухура, Ариужан, Азиза, Фаризат къошулгъандыла. Алай бла, Деуаланы бу юйюрлери Ата журтха таматаракъ, къагъанакъ сабийле бла да къайтханды. Ол 1956 жылда болуп, Кёнделенде аланы юйлеринде башхала жашап, биринчи заманда къыйналыргъа да тюшгенди. Шарапий бла Рамазан школгъа Кёнделенде ёксюз сабийле тургъан юйге жюрюп башлагъандыла. Айтханымча, аталары ишлеген юйге кирир эркинликлери болмай, къайда бош юй тапсала, анда неда биреуню алагъа бёлген отоуунда жашау этерге кюрешип кечиннгендиле. 

Ёксюзле тургъан юйде бир кесекден интернат школ ачылгъанды. Махмут анда кёп жылланы чурукъчу болуп ишлеп тургъанды. 

Бу юйюрню иги таныгъаным себепли, айтхан сёзюм ётюрюксюздю: ата-ананы, эгеч-къарындашланы, къайсын алсанг да – юлгю алырча адамла. Махмутну бла Букъминатны халаллыкъларын,  ала тюзлюкчюле болгъанларын Кёнделенде бизни тийреде бюгюн да кёпле эсгередиле. Букъминатны къарындашлары, эгечи да къоншуда жашагъандыла. Алагъа кирирге, аланы ариу сёзлерин эшитирге къайсыбыз да сюйгенбиз. Динни тутхан, намазларын къоймагъан, таза ниетли адамла эдиле ала. Юйлери да - киргинчли. Анча сабийни нёгерлери келселе, алай болмай а.

Махмутну эки жашы да аскерде къуллукъ этгендиле: Шарапий – Германияда, Рамазан – Польшада. Шарапий бла аны юйдегиси Жансурат Деуаланы уллу юйюрлерин эки жаш бла къууандыргъандыла. Рамазан бла Зайнаф да эки жаш бла къыз ёсдюргендиле. Къызла да бирер жерде толу юйюрле къурагъандыла. 

Махмут бла Букъминат да арт жыллада Кенжеде кичи жашлары Рамазан бла жашагъандыла. Баям, сайлау этерге тюшгенде, ала шахарда жашагъан сабийлерин ортада жюрютюп, къыйнаргъа сюймегендиле. Ол аламат юйюрде, сюйген келинлери бла, туудукъла арасында ала жылыу да, тынчлыкъ да тапхандыла. 

Юйюр тамата дуниясын 1991 жылда алышханды. Ол ауушхан кюнледе аны жаназысына сюелген, дууагъа, къайгъы сёзге келген адамланы кёплюгюне сейирсинмеген жокъ эди. Букъминатда да алай болгъанды. Баям, игилени алай ашырадыла.