Уруш аулакълада къалгъандыла

80- Хорлам

Хар тукъумну да барды ёхтем адамлары. Урушда, урунууда да атларын иги бла  айтдыргъанла. Бу хапарыбызда Къадырланы эки туугъан къарындашдан туугъанланы  юслеринден, Уллу Ата журт урушну жигитлери Мухажирни бла Борисни айтабыз.

Ала экиси да къыралыбызгъа жау чапханда, душман аскерлери бла сермеше, уруш аулакълада къалгъандыла.

Мухажир, баям, биринчи  малкъарлы лётчик болур эди. Россейни  Къоруулау министерствосуну Ара  архивинден билдиргенлерине кёре, ол 1931 жылда Моздокда 1-чи атлы- аскер дивизияны полковой школуну курсанты болгъанды. Андан сора Ейск шахарда Сталин атлы тенгиз лётчиклени аскер школунда окъугъанды. Аны бошагъандан сора аны Бакугъа къуллукъ этерге ашырадыла.

Юч жылдан  анга лейтенант чын бериледи. Алгъа бир гитче  бёлюмге башчылыкъ этип, артта уа эскадрильяны  таматасыны заместители болады. Уруш башланнганда уа,  эскадрильяны командири эди.

Урушха дери уа  къашхатаучуланы эслеринде къалгъан бир сейир шартны юсюнден айтайыкъ. Мухажир уруш  башланырны  аллында  самолёту бла учуп келип, Бабугентни интернатыны къатында «Тогъай аллы» тюзде къоннганды. Алайгъа  Къашхатаудан, Бабугентден да  кёп адам жыйылгъанды. Ол алагъа алайда аскерде къалай къуллукъ этгенини юсюнден кёп хапар айтып, андан сора самолёту бла учуп кетген эди.

Къыркъынчы жыл туугъан эли Къашхатаугъа солургъа келгенди. Ол заманда аны  ёшюнюнде Къызыл Жулдузну ордени бар эди. Къазауатны ал жылларында Финляндия бла Совет Союзну арасында финлиле Маннергейимни ызы бла къоруулау  ыз ишлеген эдиле.  Анда темирден эм бетондан къуюлгъан журтла кёп эдиле. Аланы танкаланы  топлары окъуна  чачдыралмагъандыла. Финлиле ол  жерледен  атдырып, кёп  аскерчилерибизни къыргъандыла. Артда бизникиле самолётладан уллу бомбала атып, ол жерлени алай бузгъандыла. Ол самолётланы санында Мухажир башчылыкъ этген къауум да болгъанды.

Къадырланы жигит жашлары Уллу Ата журт урушха да тири къатышхандыла. Къоруулау министерствосуну ара  архивинден берилген къагъытда жазылгъанына кёре ол 1942 жылда августда заданиягъа кетип андан къайтмай къалгъанды.

Аны юй бийчеси оруслу тиширыу Ольга Андреевна Бакудан узакъ болмай Монтино деген элде жашагъанды. Ол Мухажирни экиге  айланнган эгечи Къадырланы Валентина бла байламлыкъ жюрютгенди. Письмола жаза, Мухажирни юсюнден хапар билдире тургъанды. Ахыр кюнюне дери аны тукъумун да жюрютгенди.

Мухажирни атасыны къарындашы Токайны юч жашы болгъанды. Ючюсю да урушха къатышхандыла. Борисге элде Илияс дей эдиле. Ол 1917 жылда Къашхатауда туугъанды. Элде школну бошагъандан сора, билимин андан ары ёсдюре, Ленинградда устазла хазырлагъан институтха киргенди.

Отуз жетинчи жыл аны  айырмалы бошап, элине къайтханды. Жаш  специалистни Кёнделеннге жибергендиле, Борис да эки жылны анда школну директору болуп тургъанды.

Жаш болгъанлыкъгъа, устаз коллективге тюз оноу этип, ишин  тийишли бардыргъанды. Элде  да намысы, сыйы жюрюй эди.  Ныгъышда олтургъан акъсакъалла аны бла ёрге туруп саламлашхандыла. Борисни бош заманы болса, ол ныгъышчыла бла олтуруп къыралда, дунияда бола тургъан жангылыкъладан айта тургъанды.

Отуз тогъузунчу жыл Борисни  аскерге чакъырадыла. Ол 1-чи гвардия аскерни 350-чи дивизияны  917-чи полкуну 1-чи дивизионуна тюшеди. Старый Оскол шахарны къатында уллу сермешле  бардырылып, Къадыр улу нёгерлери бла алагъа къатышханды.

1941 жылда 6 декабрьде ол жаралы болуп госпитальда бираз жатханды. Иги болгъандан сора аскер бёлюмюне къайтханды.

1942 жылда, 6 июньда Ржев шахарны къатында да уллу сермешледе  да жаш ауур жаралы болуп, жангыдан госпитальгъа тюшгенди. Анда саулугъуна  бакъдыргъандан  сора жангыдан фронтха кетгенди.

Къыркъ ючюнчю жыл ол къуллукъ этген дивизион Юго-Запад  фронтну  санында  Киев областьда сермешле бардыргъан. Гута-Забелоцкая элни къатында немислиле къоруулагъан жерге  чабыуулукъ этерге керек болгъанда, аны  тамата лейтенант Къадыр улугъа  буюрадыла. Ол заманда Борис дивизионну штабыны начальниги эди.

Ол алгъа тасхачыланы жиберип,  гитлерчилени  пулемётлары, танкалары къалайда болгъанларын тохташдырады. Андан сора кеслеринде болгъан  сауутладан бирча атдырып, аланы жокъ этеди. Ызы бла  жаяу аскерлерибиз, кеслеринден аз къоранч этип,  алайны аладыла. Ол жигитлиги  ючюн анга Къызыл Жулдузну ордени берилгенди.

Уруш къыстау баргъан кезиуде Ата журтлары ючюн кеслерин аямай уруш этген жигит жашланы коммунистле кеслерини сатырларына ала эдиле. Юйге жиберген  къагъытларындан биринде: «Коммунист эм Совет Ата  журтуму инсан борчун тийишли  тамамлайма», - деп жаза эди ол.

Тернополь областында Кремнец шахарыны къатында 1944 жылда 18  мартда къыйын  сермешле  бардырыргъандыла.  Борисни аскер бёлюмю къоруулагъан жерге немислиле танклары бла юч кере  чабыуулукъ этгендиле. Алайда жаула бизни  аскерлени хорларгъа кюрешип, алай муратларына  жеталмай къалгъандыла.

Ол сермешде болдургъан жигитлиги ючюн  къырал саугъагъа кёргюзтюлген  къагъытында  артиллерия полкну  командири  капитан Лосев былай жазады: «Немислиле чапхан заманда тасханы  эм связьны тап къурагъаны, аскер борчубузну тийишли  толтурургъа  себеплик этгенди. Тамата лейтенант дивизионну топларын немис солдатла чабыуулукъ этген жерлеге орнатып, тюз от ачханыны хайырындан, техникаларыдан, адамларындан да кёп къоранч этип, ызларына къайтхандыла.  Къыйын кезиуде дивизионну  штабына тюз оноу этгени ючюн тамата лейтенант Къадырланы Борис Къызыл Жулдузну орденине тийишлиди».

Ол кезиуде уа таулула Орта Азиягъа кёчюрюлген эдиле. Борис аны хапарын да эшитген эди. 1944 жылда июльда къарындашы Идрисге аны ахыр письмосу келгенди,  Запад Украинада уруш этебиз деп  жаза эди анда. Ол тийреледе ауур жаралы болгъан хапары да чыкъгъан эди. Андан ары хапары белгисизди. Хорламны кюнюн  жууукълашдырыр ючюн, душман аскерлери бла сермеше,  уруш аулакълада къалгъан Къадырланы Мухажирни бла Борисни юслеринден билген хапарыбыз былайды.