Къоспартыдан Берлиннге дери

«Атам бла ата къарындашым Къыралбий аскерде къуллукъ этерге 1939 жылда чакъырылып, Финляндияны чеклеринден узакъ болмай, Карелияда бир полкда къуллукъ этгендиле. Ол заманлада анда баргъан совет-финн урушха, ызы бла башланнган Ата журт урушха да къатышхандыла», – деп башлайды аланы юслеринден хапарын Къурманбийни къызы Гыттыуланы Аминат. 

Тюменланы Къурманбий бла Къыралбий болгъан 261-чи чекчи аскер дивизияны 337-чи полку, белгилисича, урушну ал кюнлеринде финнлиле бла уруш этгендиле: финн аскерни 14-чю жаяу дивизиясы, 10-чу жаяу бригадасы, 2-3 энчи батальон бла эки егерь батальону Совет Союзну бу полк къоруулагъан чегинден ётерге умут этгендиле.

Тюменланы къарындашла болгъан полк Эльмут, Ожма, Короппи кёллени, Емельяновка, Реболы эллени тийрелеринде къазауат этгенди. 
Бир жол Къурманбийни тасхагъа тил алып келирге жибередиле бир къауум аскерчи бла. Аллай онг болурун сакълап, ол тасхачы къауум сау сутка турады къаргъа батып, кесин билдирмей. Бир заманда бузлап тургъан кёлню юсюнде финнли лыжачы солдатла кёрюнедиле. Алайда Къурманбий бла нёгерлери, акъ халатлы душман солдатланы бетлери иги кёрюнюп башлагъанда, автоматларындан от ачадыла. Жаланда бирин сау къоюп, жесирге аладыла… Алай а душманда бла бизни солдатлада къарыу тенг тюйюл эди.

1941 жылда 21 июльда полкну тёгерегин хорлам кёллендирген душман алгъанда, бу аскер бёлюмню командири подполковник Степан Чурилов солдатларын сакълар, аланы алайладан чыгъарып, Къызыл Аскерни башха бёлюмлерине къошар амал излегенди. Жоллары уа – кёлле, батмакъла. Аланы ызларындан болгъан финн аскерде 20 минг аскерчи, бизникиледе уа – 4 минг. Сауутланыу да анга кёре. 

Полк, къуршоудан чыгъар ючюн, экиге бёлюнюп, атлагъа жаралыланы олтуртуп, ашсызлай, суусузлай, агъач кёгетле бла жубана, бирде ат союп, аны хайырлана, сегиз кюн баргъанды ол батмакълада – 150 километр. 

Санларын кючден алгъандан сора да, Къурманбий, станковый пулемётну аркъасына жюклеп, алай ётдюргенди ол батмакъладан. Ма ол къалабалыкъ жолунда Къурманбий, ана тилинде болушлукъ излеген къычырыкъны эшитип, ары чапханды. Ол а – батмакъдан чыгъалмай тургъан Уяналаны Муталип. Анга терек бутакъны узатып, алай чыгъаргъанды жерлешин Къурманбий. Жолда ала Кемь деген станцияны къатында фашистле сакълагъан кёпюрден ётерге керек эдиле. Ол къарыуларын тауусула тургъан къызыл аскерчиле алайда арсланлача сермешгендиле. «Арабызда офицер болуп, жаланда Левченко деп бир лейтенант жаш къалгъан эди. Ол, кече къарангысы бла бизни ызындан тизип, биз кёпюрню сакълагъан гитлерчиле бла сюнгю урушха кирген эдик. Жарсыугъа, Уяналаны Муталип да алайда жан берген эди», – деп эсгериучю эди Къурманбий.

Совет Армияны сермешлени юсюнден жазылгъан журналында полкда ол къуршоудан чыгъып сау къалгъанланы саны 900 адамды. 4 минг адамдан къалгъаны ол эди. Насыпха, Тюменланы жашла сау эдиле.

Андан арысында да Къурманбий Прибалтикада уруш этгенди, Таллинни, башха шахарланы да азатлаугъа, немислилени Кёнигсбергде орналгъалгъан къауумларын къыстаугъа къатышханды. 

Выборг шахарны тийресинде баргъан уллу операция 1944 жылда мартда башланнганды. 10 июньдан 20  июньнга дери уа къаты урушла баргъандыла. Анда Къурманбий болгъан полкну борчу былай эди: душмандан Ленинград областьны шимал жанын азатларгъа эмда Юг Карелияда, Прибалтикада, Къыйыр Шималда Къызыл Аскерге андан ары уруш этерге онг бериу. 

Ол сермешледен биринде аскер бёлюмню таматасы Совет Союзну Жигити Николай Варламов ёлюп, Къурманбий бек къыйын болумда таматалыкъны кесине алгъанды. Эки душман пулемёт, асыры атдыргъандан, баш кётюрюр онг къоймагъанда, ол, сюркелип, жууугъуракъ барып, бир дзотха гранат атханды. Алай бла ол тёгерекге ёлюм от чачхан пулемётну, аны бла бирге юч пулемётчуну, ызы бла автоматдан тёртюнчюню да жокъ этип, арт жаны бла кирип, пулемётну кеси къолуна алгъанды. Андан ары не этгени уа белгилиди. Ма аллай ётгюр ишле эте, Къурманбий Берлиннге дери жетгенди. 

Тюменланы Къурманбий урушда этген жигитликлери ючюн Къызыл жулдузну орденине, Ата журт урушну II эм I даражалы орденлерине, «Кёнигсбергни алгъаны ючюн», «Уллу Ата журт урушда Германияны хорлагъаны ючюн» деген эм башха майдаллагъа тийишли болгъанды. 

Ала бир полкну къурамында уруш этгенликге, Къурманбийге бла Къыралбийге терк-терк тюбешир онг болмагъанды. Къыралбий да кёп сермешлеге къатышханды. Аланы хар биринден да сау-саламат чыгъар насыбы болмагъанды аны,  жети кере жаралы болгъанды. Ахыр кере фашист снайперни чачылтыучу огъу салгъан жарадан аны госпитальда бир ненча ай бакъгъандыла. Артда уа комиссия аны юйюне ийгенди. Алай бла Къыралбий, къарындашы Къурманбийча, узакъ уруш жолланы сюраламгъанды. 

Бу жигитлени ючюнчю къарындашлары Къарашай да чакъырылгъан эди Уллу Ата журт урушха. Жарсыугъа, ол аны белгисиз тас болгъанларыны санларындады. 

Урушдан къайтхандан сора, Къурманбий ахлуларын Къыргъызстанда тапханды. Анда Наукатда ол Хоханаланы Кипикни къызы Къаний бла юйюр къурагъанды. Ала онеки аламат сабий ёсдюргендиле. Бюгюн аланы, Тюменланы туугъан-туудукъларыны араларында врачла, экономистле, юристле, устазла, башха устала да бардыла. Малкъар халкъ Ата журтха къайтханда, кёчгюнчюлюкден сора Къоспартыда жашау жангырмагъаны ючюн, ала Бабугентде орналгъандыла. Къаний школда устаз болуп элли жылдан аслам ишлегенди. Къурманбий а эл мюлкню айнытыуда кюрешгенди. «Чирик-Кёл» колхозну сют-товар фермасына башчылыкъ этип тургъанды. Ишни иги къурагъаны ючюн ол бир къауум къырал саугъагъа да тийишли болгъанды.

Тюменланы жигит къарындашларыны атлары бла жыл сайын Черек районда шахмат турнирле барадыла. Бабугентде элни бир орамы, школда бир класс да Къурманбийни атын жюрютедиле. 

Алгъаракълада «Заман» газетде Улбашланы Муратны бийик-тау заповедникде ишлеген бабугентчи Мокъаланы Ахматны юсюнден материалы чыкъгъан эди. Ахмат анда былай сагъынады: «Тюменланы Къурманбий, Къасайны жашы, къарындашлары, кеси да уруш этгендиле. Бир кере аны бла бирге малланы жазлыкъгъа сюребиз. Танг аласында артха къайтып келе тургъанлай, агъач къыйырындан бир агъач текечик чыгъады. Мен аны эслемейме, Къурманбий а, энди ол уруш къыйынлыкъны сынагъан, нени да кёрген адам: «Къара-къара, я Аллах, ол ариулукъгъа, Ахмат!» - дейди. Аны алай айтханы, ол кийик жаныуарны ариулугъу, кюн да тие келип, чыкъ да жылтырай тургъаны бюгюн да кетмегенди кёз аллымдан».

Анча кере ёлюм бла бетден-бетге къарагъан адамны дунияны ариулугъуна алай къууаннганы эсден къалай кетсин?