Буруннгу журтларыбыз – тарыхыбызны бир бети

Малкъарны эрттегили эллеринден бири Мукушду. Ол Черек ауузунда, Чайнашкы сууну жагъасында, кюнлюм бетде орналыпды. Бийикде орналгъаны ючюн узакъдан да кёрюнеди. Кёп жылланы жашау къайнап тургъан элде бюгюнлюкде таш хурула, оюлгъан къабыргъала, хунала сюеледиле.

Бек биринчиден, бу элни Мокъаланы къарт аталары къурагъан хапар барды. Ол былайда юй-журт ишлеп, юйдегили болуп жашап тебирегенден сора, башха тукъумладан да адамла келип, тамырланнгандыла. Барысындан да Мокъалары аслам эдиле. Жылла да оза, адам саны да къошула, жер да бираз къытлыкъ эте тебирегенде, Мокъаланы Темирни юч жашы: Къобан, Омар, Закай Хабазгъа кёчедиле. Къобанны биринчи юй бийчеси ёлгенден сора, къарачайлы тиширыу алып, ары кёчюп кетеди. Ол жанындагъы Мокъалары андан жайылгъандыла.

Мукушда уа эр кишиле жазда таулада мал кютгендиле, бичен ишлегендиле. Кюзде уа аланы юйлерине жыйгъандыла. Тиширыула уа малны жюнюн, терисин, сютюн жарашдыргъандыла. Чепкен сокъгъандыла, жамычыла, башлыкъла, бёркле эм башха юс кийимле тикгендиле.

Алай эте, жашау бара тургъанды. Революциягъа дери мында Мокъалары, Къубадийлары, Аккылары, Каркалары, Шунгарлары жашагъандыла. Битеу да юч жыйырмадан артыкъ юй болгъанды. Эллиле мал тутхандыла. Андан сора да, ёзен жерледе мирзеу ёсдюргендиле.

Гитче эл болгъанлыкъгъа, Мукушдан кёп белгили адам чыкъгъанды. Аладан бири Мокъаланы Зантуудуду. Сёз устасы, аны жырларын, таурухларын жыйышдырып, жазыучу Таумырзаланы Далхат китап этип чыгъаргъанды. Аны бла ол юч ёмюр мындан алда туугъан акъылманны атын къарачай-малкъар халкъына белгили этгенди.

Поэтни жашауу бла байламлы китапха тюшмей къалгъан бир къауум ишини юсюнден Мокъаланы Шамилни къызы Нажабат айтханды. Бирин эсгерейик. Зантууду акъылбалыкъ болгъунчуду. Бир жол мынга къошда жангызлай къалыргъа тюшеди. Боран этдирип, уллу къар жауады. Къойланы отлатыр онг болмай къалады. Келтирип алларына салыргъа ашлары жокъду. Ала ышныр этип, къарынларында ашагъан ашлары тауусулуп къалмасын деп, жаш амал этгенди. Мал орунну эшигин-терезесин жарыкъ ётмезча бегитип, тулукъгъа киштикни атып, хырыкга байлагъанды. Ол а, аякълары бла къозгъап, таууш этдиргенлей тургъанды.

Къойла уа тауушдан сагъайып, ышныр этмей тургъандыла. Жаш алай бла боран тохтап, элден адамла келгинчи малланы ашдан къырмай сакълагъанды.

Революциядан сора уа ара мюлкле къуралып тебиредиле. Мукушчула жангы жашаугъа тири къатышадыла. Юч элни: Зарашкыны, Мукушну, Къоспартыны бир колхоз этдиле. Мюлкню таматасына уа Мокъаланы Азретни айырдыла. Ариу тилли, адамла оноуун, сёзюн сакълагъан киши эди. Малкъарны башха эллерине, колхозларына элтип сёлешдире эдиле аны. Къысха заманны ичинде юч элден аламат мюлк къурады къоспарты уллуракъ эл эди да, андан – 4, Мукушдан – 2, Зарашкыдан – 1 бригадала къураладыла. Кёп мал жаядыла, арпа, будай, зынтхы, нартюх да ёсдюредиле. Нартюхню уа, Бабугентде агъач завод бла ёргеракъ кирип, Базза талада сала эдиле.

Ахшы оноучу мюлкню да айнытады. Къысха заманны ичинде районда, республикада да алчы мюлклени санында айтылып тебирейди. Артда Азретни Нальчикге жангы ишге чакъырадыла. Ол энди республикабызны Баш Советини Президиумуну таматасыды. Ол къуллугъунда халкъына кёп ашхылыкъ этген эди. Герпегеж бла Кичибалыкъ элле ол заманда аны хайырындан къуралгъан эдиле. Артда жалгъан дау бла тутадыла. Бираздан иедиле, элине къайтып, ара мюлкде къара ишчи болуп турады.

Уруш башланнганда, Мукушда жашагъанладан кёпле кетген эдиле къазауатха. Къайтханла да болдула, алай асламысы, Ата журтларын жаудан къоруулай, къызыу сермешледе жан бердиле. Къазауатха кетгенлени орунуна 11-12-жыллыкъ жашчыкъла, тиширыула, абаданла ишлейдиле: Къурейде будай ёсдюредиле, Бажыганда къойлагъа къарайдыла.

Къыркъ биринчи жылны кюз артында эки бригада уа Чирик кёлню башында Байтерекде колхоз маллагъа бичен хазырлайдыла. Шунгарланы Магомет башчылыкъ этген жыйында Мокъаланы Азрет да ишлей эди. «Къазауатха кетгенле ючюн да биз ишлерге керекбиз», - деп, адамланы кёллерин кётюрюп. Ол жыл алайда бек кёп бичен жыйылгъан эди. Бир кюн а къызлагъа, эр кишилеге да повесткала бердиле. Ол санда Азретге да. Адамла, къайгъылы болуп, къагъытланы окъуйдула. Къызладан бири уа, кесин тыялмай, жиляйды. Мокъа улу, аны повесткасына къарап: «Къоркъма, сен узакъ барлыкъ тюйюлсе. Ай, манга быллайы келги эди», - деп мудах болгъан эди. Азрет къагъытын алып, район арагъа кетди. Андан сора элине къайтмады.

Мокъаланы Нажабат элде устаз эди. Халкъ кёчюрюлюр кюн, къаты ауруп, жатып болады. Сегизинчи мартда аны да ол халы бла машинагъа олтуртадыла. Нальчикде больницагъа ётдюредиле. Анда уа, ёлген сунуп, ёлгенле тургъан отоугъа атып къоядыла. Эки кюнден сора ынычхагъан тауушун эшитип чыгъарадыла. Тюз ол халда вагоннга миндирип, Азиягъа ашырадыла. Ол Къазахстанны Талды-Курган областына тюшген эди. Андан Акмолинский областьха кёчеди. Темир жолла бла дамбала ишлегенди.

Бюгюнлюкде мукушчуланы туудукълары Огъары Малкъарда, Бабугентде, Къашхатауда эм башха эллерибизде жашайдыла. Энди бу элден чыкъгъан ахшыланы къауумун айтайыкъ. Башында сагъынылгъан Мокъаланы Зантуудудан бла Азретден сора да Каркаланы Къыденни айтыргъа боллукъду. Элге оноу этген, акъыллы кишиледен бири эди. 120 жыл жашап ауушханды. Малкъарланы Дауут машина-арба жюрюген кёпюр ишлетгенди. Андан сора да, Дауут бла Шамил, къара гераны къазып, жол ишлегендиле. Мокъаланы Хажимырза эфеди уа чыкъгъан-сыннган салгъан уста эди.

Мукушчуланы бюгюннгю тёлюлерини юсюнден айтханда, аталары салгъан жол бла барып, урунууда, илмуда да махтаугъа тийишли болгъанла аз тюйюлдюле, ол санда Мокъаланы тукъумну  келечилерини юсюнден энчи айтыргъа боллукъду: КъМР-ни халкъ поэти Магометни, уста суратчы Владимирни, республиканы белгили  къурулушчуларындан бири, артда министр Магометни, белгили врачла Жанхотну, Игорьну, Нюржанны, Алимни, къурулушчу Мустафаны, техника илмуланы доктору Назирни, химия илмуланы кандидаты Кемилятны, Бабугентде межгитни  ишлегенледен бири Зантуудуну эм башхаланы.

Акъкъызланы тукъумдан да белгили адамла чыкъгъандыла. Сёз ючюн, тарых илмуланы доктору Светлана, биология илмуланы кандидаты, заповедникни директоруну экинчиси Музжигит. Врачла Валя бла Махти, устазла Исхакъ бла Мурадин, къырал къуллукъчула Суфиян, Хасан, Сагъыт, жамауат ишге тири къатышып, халкъ аллында уллу даражалары жюрюгенле Мухаммат, Ахмат, Салых.

Кёп жылланы Нальчикни баш архитектору болуп тургъан Каркаланы Мухарбийни да кёпле таныйдыла. Шахарны тапландырыуда, къурулушунда аны къыйыны асламды. Жашы Аслан да белгили архитекторду. Каркаланы Татаркъанны, Локъманны, Мухарбийни, Майрусханны сабийлени окъутууда, алагъа билим бериуде уллу къыйынлары барды. Кёп жылланы элни орта школунда устазла эдиле ала.

Шунгарланы Хасан а Черек районда газ мюлкде башламчылыкъ этеди. Кёп къарыусуз юйге кёк отлукъну тартыргъа болушханды.

Быладан сора да, болурла мукушчуланы белгили адамлары, ахшыланы аты унутулмайды, эсде къалады.  Алгъаракълада уа туудукълары урушха кетген эллилерине эсгертме да салгъандыла. Ол Бабугентни къабырларындады. Эл чачылгъанлыкъгъа, мукушчула бир бирлерин излейдиле, байламлыкъ жюрютедиле.