Суйбат

Бызынгыда жашагъан Тёппеланы Суйбатха 95 жыл болады, алай ол тирилигин тас этмегенди, туудукъларын жанына олтуртуп, эртте заманланы эсгере, сейирлик  хапарла айтады.

Аны атасын окъургъа, жазаргъа да Кязим хажи юйретгенди. Ала бир бирден узакъ жашамагъандыла.  Атасы Мусса  юйюрлю болуп, юч жашы бла эки къызы болгъанда, Уллу Ата журт уруш башланнганды. Ол заманнга эсли киши колхозну парткомуну секретары эди. Элли жашланы да жыйып, биринчилени санында кетген эди фронтха. 

«Манга ол заманда он жыл бола эди, - деп эсгереди Суйбат. - Юйюрню бек таматасы мен эдим. Бюгюнча эсимдеди, анамы атабызны кийимлерин, жол азыкъны да бир чемоданнга салып ашыргъаны. Атам, барыбызны да къучакълап: «Хайт дегиз, анагъызны айтханындан чыкъмагъыз, мен а кёп мычымай жетерме», - деп кетеди. Атабыз ишине кёре кёп  кюнлеге кетиучю эди, аны себепли, хар замандача, терк къайтырыкъ суннганма. Алай анам бла ыннам а ызындан бир бек  жилядыла.  Мен, къатларына барып: «Атабыз къайры кетип барады?» - деп сорама. Ыннам, жилямукъларын сюрте: «Урушха, къызым, урушха», - дейди. Аны эшитгенимлей,  уруш не болгъанын  артыкъ  ангыламагъан эсем да, чартлап, атамы ызындан  орамгъа чыгъама. Болсада  аны кёралмадым…»

Биринчи жыллада Муссадан  ючгюл письмола келе эдиле. Алада ол: «Къоркъмагъыз, хорлам бла къайтырыкъбыз»,- деп жазыучу эди. 1943 жылгъа дери айдан бир кере письмо алып турдула. Аланы хар бирин да  ынналары кюбюрюню тюбюнде асырап болгъанды. Бир жол а ол былай жазады:  «Дон сууну тийресинде уруш этебиз, кёкден жаугъан окъла жерде ташладан эсе кёпдюле. Черекни башха жанына  ётерге керекбиз. Бусагъатда, кече белинде да къазауат  тохтаусуз барады…». 

Ол аны ахыр письмосу эди. Андан сора хапары-чууу билинмей къалгъанды. Излеп, кёп жерлеге жазгъандыла, сурагъандыла, алай хар къайдан да белгисиз тас болгъанды дегенден башха жукъ эшитмегендиле. 

Бир кюн а аналары, хар замандача, эртте къобуп, юй жумушла бла кюреше тургъанлай, эшик хыны  къагъылды. Эльмусхан аны ачады. Солдатла, хыны кирип, татлы жукълап тургъан сабийлени  билеклеринден тартып, жатхан  жерлеринден бир жанына атадыла. «Терк  чыгъыгъыз да, арбагъа минигиз», - деп, буйрукъ бередиле...

Орта Азияда да къыйналыр ючюн къалмагъандыла. Элли ючюнчю жылда уа Суйбат Холаланы Жюнюс бла бир юйюр къурагъанды. Аланы тойларына битеу элде жашагъан таулула, къыргъызлыла да келген эдиле. Юйюрге онбир сабий туугъанды.

Суйбат кюлкюню, чамны, лакъырданы сюйген тиширыу болгъанды, бюгюн да ол къылыгъын къоймагъанды. Аны къатында олтурсанг, озгъан заманланы эсгере, хапар айтыр, бирде уа чамгъа, лакъырдагъа да ётер. Ол ариу да жырлагъанды, аны къарындашы, Тёппеланы Алимни атасы Абдул-Халим да, уста эди жыргъа. 

Элде Суйбатны айтханына бек тынгылагъандыла, намысын, сыйын да кёргендиле. Бир жол а къоншугъа  къыз къачырадыла. Къыз, кесин экеуге тутдурмай: «Къаллыкъ тюйюлме, юйюме элтигиз», - деп, къаты болады. Кёпле: «Энди келгенсе, тукъумну, жашны да намысын-сыйын тюшюрме, къал»,  - деп тилейдиле. Къатына да къоймайды. Сора  Суйбат келеди. Босагъада жатады да: «Мени юсюм бла ётюп кеталлыкъ эсенг, тебире!» -дейди. Къыз, уллайгъан тиширыуну намысын этмей, аны юсюн малтап кеталмады. Бюгюнлюкде ол юйюр юч сабий ёсдюреди. Суйбатны эслилиги, оюмлулугъу алагъа себеплик этгенди.

Колхоз ишге да ол кёп къыйын къошханды, эллилени жыйып, дырыннга, тирлик жыяргъа чыгъарыучу эди. Къууанчлы иш болса уа, биринчи болуп сюелир эди аш-суу этерге. Ол замандагъы «Коммунизмге жол» колхозну  председатели Чочайланы Къайтмырзаны жашы Салих  Суйбатха аз кере келмегенди болуш манга тиширыуланы нартюх артыргъа, сабаннга да  чыгъарыргъа деп. 
Кёп жашагъан кёпню кёреди деп бошдан айтылмайды, алай Суйбат бир заманда да кёлсюзлюк этмегенди, башхаланы да жапсара, кёллендире билгенди.