Ала фашист азабын сынагъандыла

Немис фашистле Къабарты-Малкъаргъа 1942 жылда 26 октябрьде киргендиле. Кёнделеннге, башха тау эллегеча, ол кюнледе жетгендиле. Батырбийланы Жарашны жашы Омарны жигитлик таурухха ётюп кетген хапары да ол кюн башланнганды. Ол, тамата лейтенант, урушда ауур жаралы болуп, сакъатлыгъы ючюн юйюне къайтып тура эди. Мина сыныкъ сакъал сюегини жартысын алып кетип, ол алайны жабып жюрюгенди. Жашланы урушха хазырлагъанды. Ол кюн Омар элни баш жанындан кирген атлыланы арасында офицерни ёлтюргенди. Душман элге андан арысында берген палах аны ол хорламын унутдургъан эди.

Немислиле автоматларын тёгерекге чакъдырып атдыргъанда, Ботталаны Мариямны ауур жаралы этгендиле. Беш сабийни анасы, баш иеси Магомет урушда жоюлгъан тиширыу къыйналып ауушханды. Сабийле бла аны къарт атасы Мусукаланы Куний къалгъанды. Ол къыйын кюнледе къагъанакъ сабийчиги да ёлгенди. Къарт да ол жыл окъуна кетгенди. Тёрт сабий ёксюз къалгъандыла.

Энейланы Юзейирни уа, ол фашистлени элге киргенлерин эшитип, юйюрюне къоркъуп, къошдан тюшюп келгенлей жойгъандыла. Алайда да беш акъылбалыкъ болмагъан сабий аналары Дюгерханны къолунда къалгъандыла.

Гыттыуланы Магометни (Максим) атасы Исмайыл да анга соруу этилгенден сора юйюнде ауушханды.

Душманлагъа болушханла кече-кюн жукъламагъандыла сюймегенлерин былай тап тюшгенде жокъ этип къояр умут бла. Алай бла элде жыйырма бла сегиз адам тутулгъандыла – хар бири да уллу, гитче болса да, бир къуллукъ жюрютгенле, коммунистле, комсомолчула.

Аланы 1942 жылда 9 декабрьде алып кетип, душман танклагъа къажау бизни адамларыбыз къазгъан уруланы жанларына сюеп, илишаннга салып ёлтюргендиле. Кимни ким болгъанын, не бла кюрешгенин да къайдан биллик эдиле киргинчиле, аланы этеклерин кётюргенле болушмасала? Прохладна таба бара, Нартан элни къатында къазылгъан уруда тапхандыла аланы ёлюклерин. Араларында юч тиширыу бар эди.

Макытланы Махмутну къызы Земжан – колхозда ийнек сауучу, партизаннга кимле чыкъгъанларын кёргенди, къайда болгъанларын биледи дегендиле, айтмагъанды. Партизанла бла уа байламлыкъ жюрютюп, алагъа элде болгъанны билдирип тургъанды. Анга атап, Макытланы Сафар «Земжан» деген поэмасын жазгъанды. Анда къарындашы Назир урушда тас болгъан комсомолчу къызны тюз болумун хапарлайды.

Шекерланы Байкъууатны къызы Зоя (19 жыл) – тигиу этген цехни таматасы, акъ тон тигерге унамагъанды фашист таматагъа саугъагъа.

Хаммаланы Алибийни къызы Зоя (26 жыл) – тюкенчи, сатхычладан бири бла сатыу этерге унамагъанды дейдиле. Аны баш иеси Николай Гайданин – партия къуллукъчу, урушда ёлгенди. Къагъанакъ сабийи ёксюз къалгъанды.

9 январь бла белгиленип, Къабарты-Малкъарда ЧГК-ны комиссиясы немисли фашистлени Къабарты-Малкъарда Элбрус районда этген бу ачы ишлерини юсюнден акт жарашдыргъандыла. Ол комиссияны къурамына Элбрус райисполкомну председателини экинчиси Ботталаны Мустафа, РК ВКП (б)-ны къураучу инструктор бёлюмюню таматасы Банийланы Бакъсанукъ, райисполкомну секретары Кациланы Зайнаф, медсестра Таукенланы Лейля (Элбрус отрядны партизаны), колхозчула Маммеланы Шмау, Текуланы Малкъарукъ, Малкъондуланы Алий къол салгъандыла. Анда ол зулму ишлени фашист фельдмаршал фон Клейстни буйругъу бла таматасы майор Шифман болгъан ДС 10 команда тамамлагъаны, жандармерияны командири обер-лейтенант Шепо болгъаны да айтылады. Элден алагъа къатышханланы да, толу тюйюл эсе да, атлары сагъынылады.

Анда жазылгъаннга кёре, Нальчикге жетмей, аны бир къыйырында, аэродромдан узакъ болмай табылгъан ёлюклени саны 600-ден артыкъ болгъанды. Аладан 37-си Элбрус райондан эдиле. Ол санда 26 адам Кёнделенден.

1943 жылда 4 январьда кетгендиле фашистле мындан. Ёлюклени келтирирге баргъанланы араларында мени ыннам Мусукаланы Батта да болгъанды. Ол, къарындашын излей, ол ачы уругъа тюшюп, эр кишиле бла тенг кюрешгенди. Къарындашыны ёлюгюн а арлакъда траншейде тапханды. Баям, ол жаны саулай ары къутулгъан болур эди, алай а ауур жарасы онг къоймагъанды.

Жууукъ адамыбыз Эфендиланы Алийни жашы Муталипни ёлюгю табылмагъанда, къууаннган окъуна этген эдиле ахлула, сора сауду, къачып къутулгъан болур деп. Алай а андан арысында да Муталипден хапар болмай тургъанда, къайгъысын кёргендиле, излегенлерин къоймагъандыла. Алты айдан сора аны ёлюгю Акъ-Сууда табылгъанын айтыучу эдиле юйде. Аны, кесини баш иеси сунуп, башха тиширыу салгъан эди жерге.