Къайтыгъыз! Къаскъыр!

Хапар

Аммам дуниядан кетгенли къауум жыл болады. Мен аны бир заманда да унутмайма. Ол ырахатлы, огъурлу адам эди. Жаннет чырагъы болсун!

  Аны бла бирге кюн тууушда олтуруп, кёп хапар айтыучу эдик. Ол мени жашаугъа юйретиучю эди. Уллугъа, гитчеге да хурмет эте билирге, къобуп абадан адамгъа жеринги берирге, сабийлени башын сыларгъа, алагъа ариу айтыргъа, тизгинли болургъа, уллу сёлешмезге.  дагъыда анга кёре кёп затлагъа тюзетгенди ол бизни.

Бир жол школда аппаларыгъызны, аммаларыгъызны сюргюнде болгъан кезиулеринден хапар соруп, аны жазып келигиз деп, юй иш бередиле.

Мен да келеме жанымдан да татлы кёрген  аммачыгъыма хапар сорургъа. Аппа ол кезиуде юйде жокъ эди.  Алай тюзюн айтсакъ, ол артыкъ кёп хапар айтыргъа сюймеучю эди.  Артыгъыракъ да сюргюнде болгъан жылларыны юслеринден.

Аммачыгъымы къатына барып,  боюнундан  къаты  къучакъладым. Сора башымы тобукъларына салдым. Ол а жылы къоллары бла башымы сылады, бармакълары бла чачымы  тарады.

  Бираздан ёрге къобуп, сол жанында олтуртуп, кёчгюнчюлюкден бир хапар айт деп тиледим.

Ол а, кёзюме къарап:

- Санга ненча жыл болады?, – деп сорду.

- Аммачыгъым, унутупму къойгъанса?  Алгъаракъда туугъан кюнюм бла  алгъышлагъанса да. Манга онюч жыл болгъанды, - дей, аны дагъыда  къучакъладым.

- Унутмагъанма, жаным, унутмагъанма,  сюйген балачыгъым. Сени жыл санынгда кёчюрюлген эдим  туугъан элимден узакъ жерлеге, - дей, хапарын алай башлады.

Мен да андан эшитгеними, сюйген аммамы кёчгюнчюлюкде къыйналгъан хапарларындан бирин айтайым.

Кёчгюнчюлюкню кезиуюнде ол атасы, анасы , къарындашы, гитче эгечи бла Къазахстанны алгъыннгы ара шахары Алма-Атагъа тюшгенди.

Атасы бла къарындашы къурулушда ишлегендиле. Анасы уа, жюн затла эшип, базарда сатыу этген.  Къызла да аналарына болушхандыла. Сатыуларындан  тюшген ахчагъа аш, кийим да алгъандыла.

Кюнлени биринде  башха элден былагъа бир жууукъ адамлары келедиле да аланы элгек чакъырадыла, мал тийресинде болсагъыз  ачдан  къырылмазсыз, - дейдиле. Алай бла  была Шимал Къазахстаннга кёчедиле.

Район арадан къайда иги да узакъ жер. Юйлери уа колхоз къошлагъа ушайдыла,  бири анда, бири мында,  сууукъ жер. Сабийлеге окъургъа школлары жокъду.

Алагъа анда керти да   къыйналыргъа тюшгенди. Атасы, анасы, къарындашы да фермагъа ишлерге кирген эдиле. Элде школ болмагъаны  ючюн, къызланы  да фермагъа ишге салгъандыла.

Сабий къызла да анда уллу адамла бла бирге ийнек саууп, сау кюнлери анда ётгенди. Школда окъургъа сюйгенлери себепли, къызла артха, Алма-Атагъа,  къайтыргъа таукел боладыла, аталарыны эгечи  анда къалгъан эди.

Элден къалай кетерге уа  билмейдиле. «Тамбла  ийнеклени саугъандан сора, адамла бираз тынчайырла. Ол кезиуде  кишиге да  кёрюнмей,  эл аягъына келирбиз. Сора уллу  жолгъа чыгъып, аны бла барып турсакъ, Алма-Атагъа барып,  атабызны эгечин табарбыз. Ол бизни школгъа  берликди», - дейди аммамы эгечи. 

Эгечле айтханларыча этедиле. Экинчи кюн ийнеклени саууп, адамла бираз солуюкъ дегенде, была къачадыла. Бугъуна-бугъуна эл аягъына жетедиле, ызы бла уллу жолгъа чыгъадыла.

Бир кесек баргъанлай, башларындан кюн  къыздырып, сабийле жол жанында олтуруп, суу ичип, бир кесек солугъандан сора, жангыдан жолгъа атланадыла. Кюн а къыздырадан къыздыра барады,  ауанасында  бугъаргъа уа тёгерекде бир деп  бир терек окъуна жокъду. Тюппе тюз  жер, мал отлагъан жерле,  биченликле,  къыйыры кёрюнмеген сабанла.

Экиндиге жууукъ бола, узакъда бир арба кёрюнеди. Ол эл таба барады. жууугъуракъ келгенде, къызла бир жанына къачадыла. Болсада  арбачы аланы эслеп: «Къайтыгъыз, Къаскъыр!» - деп, ызларындан  къычырып да  кюрешеди. Алай къызла узакъгъа къачадыла. Эгечлени гитчелери таматасына сорады: «Къаскъыр,  деп къычырады. Ол айтханы не эди?»-деп.

- Кет, быланы  тиллери  келишгенликге, бир-бир сёзлерин  ангылаяллыкъ тюйюлсе. Баям, артха  къайтыгъыз дей болур – деп, тамата эгеч  жюрюшюн тохтатмай, алгъа барады.

Арбачы къычыра кетип, къызла  къайтмагъандан сора, жолуна тебирейди. Бу экиси уа аллары айланнган жанына барадыла. Жолдан да узакъгъа чыгъып кетгендиле.

Дагъыда азмы-кёпмю бардыла, ким биледи, ингир ала болду, тёгерекни къарангы бет ала башлады. Жолоучула кече къалыр  къайгъы эте башладыла. Алай  кёз кёргенде не дуппур  не  терек кёрмейдиле.

Дагъыда бираз баргъандан сора гитче эгеч  Лиза кенгирекде бир къарелдини эследи. «Баям, ол уллу таш болур, ары барайыкъ, дейди. Шо, ол да аны  айтып-айтмаз, ызларындан бёрю улугъан таууш эшитилди.

Аны ызындан бир къауум бёрю улугъанлары эшитилди. Бири арлакъда, бири берлакъда, аркъа жиликлени къалтыратхан, ачы тауушла.

Эгечле бир бирлерине  къарап,  къарелди таба чапдыла. Жаныуарла уа бирде улуй, бирде тохтай, жууукъдан-жууукъ жанлай келгенча кёрюнедиле.

Къызла къарелдиге жетселе, ол а бир оюлгъан юйню хунасы. Кёп сагъыш эте турмай, экиси да анга ёрледиле. Ала да ары минер-минмез, бёрю жыйыны да быланы ызларындан жетди.

Къызла  аякъларын хунаны эки жанына ийип, бир бирлерин къаты  къучакъладыла. Жаныуарла уа хуна аллына сюелгендиле. Бирем-бирем секирип, къызланы  аякъларындан къабаргъа  кюрешедиле. Ала уа, асыры къоркъгъандан, бир бирине къысылып  къалтырайдыла.

Энди бёрю бир секирсе, эки метр бийикликден  ауарыкъды, алай была артыкъ ач болмаз эдиле. Огъесе жаш  бёрюлеми  болур эдиле, къалай эсе да  къыжырыкълап, хунагъа  секиргенлей турадыла.

Тёгерек-баш къаппа-къарангы болгъанды.  Андандамы кёрюне болур эди  къызлагъа  жаныуарланы кёзлери отда мыдыхча  къызаргъанча.

Бу эки сабий жашаудан тюнгюлген эдиле. Гитче эгечи сорады таматасына: «Нюрчюк, а Нюрчюк. Бёрю къапса уа бек ачыта болурму?»-деп. Нюржан, тамата эгеч болгъанлыкъгъа ол да алыкъа сабий эди,  акъылбалыкъ болмагъан къызчыкъ. Не айтырыкъ эди.

- Угъай, арталлыда ачытмайдыла.  Къоркъма.

- Эсингдемиди, анда, узакъда элибизде тургъанда, гитче итчик  къапхан эди аягъымдан. Асыры ачыгъандан, кече жукъламай чыкъгъан эдим. Нюрчюгюм, мен  къоркъама быладан. Къарачы, къаллай уллу тишлери барды. Къалай жылтырайдыла кеслери да!

- Къоркъма. Хунадан къаты тут. Жыгъылмазгъа кюреш. Мен а  алларына секирейим. Ала мени ашасала, тоярла да кетерле. Танг атса уа, артха, элге, къайтырса  келген жолубуз бла.

Нюржан айтханыча да этерик болур эди. Тюз да ол кезиуде, жыртхычланы бек уллулары олтуруп, башын да кёкге буруп, улуп тебиреди. Сабийлени къоркъгъан жюреклерине андан да уллу къоркъуу сала.

Къызла уа,  кёзлерин къысып, бир бирлерин къаты къучакъладыла. Улугъан бёрю уа ёрге  къопду, аны кёрюп, башхалары да жол  къойгъанча, бир жанына турдула. Баям, ол жыйын башчылары болур эди. Бир-эки атлап секирди да, кёкюреги бла уруп, къызланы хунаны бирси  жанына аудурду.

Къызла эс жыйып ёрге къопсала, бир уругъа тюшюп тура эдиле, ол артыкъ терен да тюйюл эди. Болсада жаныуарла ары  кирирге базынмагъандыла, алай кетип да къалмагъандыла. Тёгерегине айланып, улугъанлай, хырылдагъанлай турадыла. Эгечле да бир-бирлерине къысылып, уруну мюйюшюнде олтура эдиле.

Нюржан уруну къозгъай кетди да, таякъча, бир затны тапды. Бёрюле башларын уругъа созсала, аны бла урургъа  кюрешеди. Ала уа  бирде арлакъда, бирде берлакъда улуйдула. Азмы-кёпмю турду алай, къызлагъа уа  ол бек кёп заман кёрюндю.

Бир заманда ит юрген тауушла чыкъдыла. Ала  жууукъдан-жууукъ эшитилип тебиредиле. Андан сора ушкок тауушла да. Дагъыда бир кесекден а: «Нюржан, Лиза!» - деген аталарыны ауазу. Аны эшитгенде, эгечле да хахай этип  урудан чыгъып, аталарыны аллына  чапдыла. Ол да, атдан  секирип, къызчыкъларын къучакълады.

Нюржанны  къолундагъын а кючден  алдыла. Ол а бут сюек эди.  Къызла  жыгъылгъан чунгур эски оба болгъанды.

Иш а былай болгъанды. Къызла жолда кёрген арбачы, къычырып быланы  къайтаралмагъандан сора, элге жетгенлей,  аталарына билдиреди:  «Къызларынгы кёргенме. Ол тийреде эл, журт жокъду. Тас болуп къалырла, ызларындан бол», - дейди.

Аны хайырындан табыладыла сабийле.  Ма  амманы аллай бир хапарын айтдым мен сизге.

Эгечле уа окъургъа асыры сюйгенден, артда аталары аланы Алма-Атагъа эгечине кеси элтип, школгъа жюрюрча этген эди.