Фахмусу – эсде къаллыкъ сыфатлада

Халкъыбыз энчи сюйген актёргъа, КъМР-ни сыйлы артисти Шауаланы Тебону жашы Орусбийге бу кюнледе 70 жыл болады. Ол малкъар сахнада кёп эсде къаллыкъ сыфат къурагъанды: Фигерейдону «Эзоп» трагедиясында – Ксанф, М.Булгаковну «Сандыракъ Журденинде» – Журден, Р. Б. Шериданны «Дуэньясында» – Мендоса, Макаёнокну «Трибунал» драмасында – полицай Сыроедов, Решад Гюнтекинни «Жалгъан некях» комедиясында – Халиль, В. Жеребцовну «Тау артында тау жиляйды» деген драмасында – Каммат, Маммеланы Ибрагимни «Нарт Ёрюзмек» жомагъында – Фук, «Шамай къаласында» – эмеген эм башхала. Бюгюн ушагъыбыз аны бла барады.

– Орусбий, эсли сабийлигинги къалай эсгересе?

– Къыргъызстанда Иссык-Кульда Тамчы элде туугъанма. Бери поезд бла келгенибиз, жолда мал кесгенлери, къартла бизге, сабийлеге, ариу айтханлары, эркелетгенлери эсимдеди, гитчерек эсем да. Бызынгыгъа келгенде, палаткада жашагъанбыз бир кесекни. Бир беш жылымда атам

Шыкъыгъа элтген эди. Анда Кязимни гюрбежисини къатында эски къабырла бардыла. Алайда сыртда атамы къочхар тонуна чёргелип олтургъаным эсимдеди. Ёсе келгенимде уа, атамдан кёп затха юйреннгенме. Ол а агъач ишле бла, тирмен, темирчилик жаны бла уста эди. Анабыз

Солтанланы Рамка тёрт жашны бла тёрт къызны салгъанды жашау жолгъа. 

– Сахнагъа жолунг а къалай эди?

– Школдан сора, 1972 жылда ГИТИС-ге студия жыядыла дейдиле да, барып, ары тюшеме. Москвагъа ашыра туруп, атамы шуёху Ахкёбекланы Жамме, бир жанына чакъырып: «Башха жамауатха бараса. Анда, мындача, сени тёгерегинге айланырыкъ жокъду, кесинге сакъ бол. Хар этгенинги окъууда, ишде да, артда сокъуранырмамы деп кесинге алай соруп эт», – деп юйретген эди, жашына айтханча. Аппам Солтанланы Адилгерий да алай.Москвада уа кёп сейир зат сакълай эди бизни: театрла, музейле, аладан юйренирча, сейирлик актёрла, режиссёрла… Бызынгыдан чыкъгъан жаш аллай уллу адамла бла тюбеширикди деп кимни эсинде бар эди? Малкъар студияны художестволу башчысы, РСФСР-ни халкъ артисти

Владимир Дудин, актёр усталыкъгъа юйретген кафедраны таматасы, СССР-ни халкъ артисти Елена Козерова, «Фехтование и сценическое движение» деген дерсни берген СССР-де театр фехтованияны мурдорун салгъан, РСФСР-ни искусстволарыны сыйлы къуллукъчусу Аркадий Немерович, испан тепсеулеге юйретген Виолета Гонсалес эм башхала. Гонсалес аламат устаз эди, бизни бла ишлерге бек сюйгенди. Баям, испанлыланы бла бизни ич кючюбюз бирге ушагъаны ючюн. Козерова да махтагъан эди бизни: «Кёп миллет студияны окъутханма, сизни бла уа артыкъ ёхтемленеме», – деп. 

– Алай айтдыргъан шартла уа неде эдиле?

– «Ромео бла Джульеттаны», «Театральная Москва» газетде да айтып, Совет Армияны ара театрында кёргюзтюрге деп тургъанлай, худсовет жол бермейди. Сора «Вечерняя Москва» газетде бир билдириу чыгъады: «Малкъар студия ГИТИС-ни Учебный театрында «Ромео бла Джульеттаны» кёргюзтеди», – деп. Аллай бир адам жыйылгъан эди, олтурур жер болмай, сюелип къарай эдиле бизни ана тилибизде оюннга. Дагъыда «Антигонаны» салабыз дегенибизде, ол тынгылы болур деп ышаннганла аз эдиле, 100 жыл озгъанды ол бизде салыннганлы, андан бери анга киши базыналмагъанды деп. Артда уа бек кётюрген эдиле.

– Мында уа къалай болду ишинг?

– Бир кесекден армиягъа кетдим. Андан къайтып, бир 20 кюнден, къарындашым ауушду аварияда. Бек уллу къыйынлыкъ эди ол. Чыгъаллыкъ тюйюл эдим ол кезиуде сахнагъа. Сау болсун, мени къайгъымы кёрюп, Кючюкланы Магомет, ол уллу адам, кеси келген эди атама-анама. Ала угъай демеселе да, болалмагъанма. Аланы жанларында болургъа сюйюп. Он жылны Бызынгыда клубда ишлегенме, театр кружок, волейбол команда да къурап. Жазыколаны Исхакъ Афганистанда ёлген эди. Аны эсгере, аны аты бла бек бийик тау турнир къурагъан эдик республиканы волейбол командаларыны араларында. Боксдан секция да бар эди. Ат биатлон ётдюрген эдик тёрт кере Деппуланы Хакимни аты бла. Андан сора аны атын кадет школгъа да атадыла. Анга да къууандыкъ. Ат спорт школ къураялмагъаныма жарсыйма ансы, атланы юйретип, заставалагъа сатарча. 

– Театр кружокда уа не оюнла сала эдигиз?

– Токумаланы Жагъафарны «Ауаналары», Антон Чеховну «Хирургия» пьесасы, Боташланы Иссаны «Солтанны къадары»… 

– Артда театргъа къайтыу къалай эди?

– 1992 жылда Нальчикге кёчгенимде, алгъа Музыка театрда режиссёрну болушлукъчусу болгъанма, ызы бла малкъар сахнагъа къайтханма. Бюгюн да анда ишлейме. Ол заманда Кациланы Хабуну чам хапарларына кёре «Аланла, сизде уа не хапар?» деп оюн салгъан эдик. Анда Жангоразланы Мажит бла Мамайланы Фатима да ойнайдыла. Биз Къарачайгъа, Дагъыстаннга да баргъан эдик аны бла. «Ажашханлада», «Ма санга инопланетянинде», башха оюнлада да болгъанма ала бла сахнада. Бек кючлю актёрладыла. Мамучиланы Камал да алай эди. Аны бла, Бапыналаны Зариф бла, Баккуланы Лариса, Таппасханланы Галима бла «Эзопда» да ойнагъанма. Ол жаны бла насыбым тутханды. «Жалгъан некяхда» Юсюпланы Хамид бла, «Скапенни хыйлаларында» Ахматланы Зейтун бла, «Киеулюкде» Мамайланы Фатима эмда Бапыналаны Зариф бла. Маммеланы Ибрагимни «Шамай къаласында» уа эмегенни ойнагъан эдим, тюз окъуудан келгенлей. Алда оюнда эмеген кёрюнмей эди, жаланда ауазы эшитиле эди. Мен былай этейик дегенимде, Маммеланы Ибрагим бла Къулийланы Борис бир бек ыразы болгъан эдиле. Аны унутмайма.

– «Киеулюкде» дегенлей, сен ол оюнда бир ызгъа юч толу да, сейир да сыфат къурагъанса. Къыйынмы эди?

– Фатима бла, Зариф бла да ойнагъан бек зауукълуду, иш да ариу барады, былай хар нени да сюйюп этесе.

– Кёп режиссёр бла ишлегенсе. Къайсы къалай эди?

– Мени рольсуз къоймагъандыла къайсы да. Атмырзаланы Магомет, Къулийланы Борис, башхала да. «Артутайда» Тарохну берген эди, онюч жылдан сора сахнагъа чыкъгъанымда. Борисни энчилиги неде эди? Сени ол къурарыкъ суратлау сыфатха алай жууукъ эте биле эди, ариу жолгъа чыгъып, барып тургъанча бола эдинг, сёзюнг, къымылдагъанынг да бири бирине келишип. «Бек биринчи кесинг ийнаныргъа керексе этгенинге, кёргюзтгенинге», – деучю эди ол. Гитарагъа да юйретген эди. Айтхылыкъ Эфросну сюйген сохтасы эди. Къулбайланы Мусалим бла да ишлеген тынчды, бек оюмлу режиссёрду. Владимир Теуважуков да алай эди. 

– Санга «комедияны патчахы» дейдиле. Ол жаны бла хунеринг къалай ачылгъан эди биринчи?

– Владимир Фёдорович, алыкъа программада болмай тургъанлай, Мольерни «Жеманницаларын» салыргъа дейди, бизге базынып. Анда мен Маркиз де Маскариль эдим – бай Лагранжны жумушчусу. Кёчюрген да кесибиз этген эдик. Бек хычыуун оюн эди. Ма ол спектакльден сора салыннганды манга «комедия актёр» деген мухур. Артда уа Мольерни «Дон Жууанында» Сганарельни ойнадым, аны «Сандыракъ Журден» комедиясында Журденни. Башхаланы да ойнагъанма. Арт кезиуде «Киеулюк» да бек хычыуун оюнду. 

– Биринчи болуп ачханса пародиялагъа жолну малкъар сахнада. Къалай башлагъанса аны?

– Элде клубда ишлегенимде къаршы таныгъанма Черек районда культурада ишлегенлени – Улбашланы Азнорну, Мокъаланы Ахматны, Таппасханланы Мухтарны. Азнорну уа былай оюн-кюлкю болгъан жерде эниклей тургъанма, сахнагъа чыгъарыргъа базынмай, жанына тиерме деп къоркъуп. Къалай-алай болса да, ол кюн да жетген эди. Ёпкеледи деп жарсып турсам, ол а: «Къалай кётюрдюнг мени! Эндиге дери нек букъдуруп тургъанса бу хунеринги?!» – деп сюйюп урушхан эди. Бек жууукъ да этген эди мени кесине. Эниклеу да санатны бир тюрлюсюдю.

Сахнада керек затды. 

– Бош заманынгда уа не бла кюрешесе? 

– Сахнадан сора, сюйген ишим туризмди. Кеч ангылагъанма атам мени биргесине нек айландырыучусун – Ата журт бла танышдырыргъа излеп. Мен да сюеме Холам-Бызынгы тарыны юсюнден айтыргъа, дунияны аны бла танышдырыргъа. Аны ючюн деп, сынауладан ётюп, экскурсовод диплом да алгъанма.

– Быллай кюнде ыразылыкъ айтырыкъ адамларынг дагъыда болурла.

– Хау,  оналты жылны Акъ-Сууда школда къошакъ билимден устаз болуп тургъанма. Анда биргеме ишлеген Геляхланы Назилягъа бла Аппайланы Маринагъа бек ыразыма. Сегиз жылны уа СКГИ-де ишлегенме фехтованиядан бла сахнада къымылдаудан дерсле берип. Ол заманлада Рахайланы Анатолий, институтну ректору, мени беш жылны ичинде Москвагъа жиберип тургъанды ол жаны бла кенг белгили профессор Николай Васильевич Карповну лабораториясына билимими ёсдюрюрге, жангы затха юйренирге. Адамны къадарын аллай аламат адамла бла тюбешиуле магъаналы этген сунама.

– Алда этиллик ишлеринг да болурла.

– Биринчиден, театрда рольла. Фехтованиядан сабийлени юйретирге муратым турады. Болмаса, аны тасхаларын ачып, китап чыгъарыргъа сюеме. 

– Юйюр жашауунг а къалайды?

– Келинигиз Геляхланы Фатимат жаш бла къыз ёсдюргенди. Муссаны кеси башына ишлейди, Зульфия уа банкда экономистди.