Тюзлюкню жакъчысы

Жыйырманчы ёмюрню биринчи жарымында Малкъарны айтхылыкъ жашларындан бири, Черек ауузундан Мукушну Мокъаланы Гонайны уланы Азрет къара  ишни да сынады, уллу къуллукъда да ишледи, ахшылыгъы, тюзлюгю башына жарашмай, жоюлуп кетди. Халкъда бу адамны юсюнден кёп таурухла жюрюйдюле. Биз да эшитгенибизни, билгенибизни айта       йыкъ.

Гонайны тёрт жашы бла бир къызы бар эди: Мамуко, Токалай, Хажи-Молла, Азрет, Балли. Заманлары жетгенде, барысы да юйдегили болгъандыла. Мамукону жашлары урушха къатышхандыла. Алий андан къайтмагъанды. Чортай Азиядан келгенден сора Кенжеде жашап тургъанды. Къарабаш Огъары Малкъарда жашагъанды,  ол да  урушну  ветераныды.

Хажи-Молла къойчу эди. Урушну аллында жыллада Москвада кёрмючге барып келген эди. Юч жаш бла эки къыз ёсдюргенди.

Азрет Гонайны жашларындан гитчелери эди. Халкъда жюрюген аты Хазретди. Тюзю да алай болур. Кеси аллына жазаргъа, окъургъа да юйреннгенди. Аламат ариу  ёню бар эди.

Боза аякъны да алып, жырлап тебиресе, адамла шумсуз тынгылай эдиле. Къурау хунери болгъан, сёзю ётген адам болгъанды. Ол сёлешсе, кеси тохтагъынчы, киши сёзюн бёлмегенди. Жыйырма жылында Асанланы Хажи-Мурат башчылыкъ этген партизан отрядны санында акъла бла уруш этгенди. Элледе ара мюлкле къуралып тебирегенде  «Орта Малкъар» колхозгъа киреди. Аны правлени Къоспартыда эди. Бир жылдан а Мокъа улун мюлкню председателине айырадыла.

Колхозну айныуу, ёсюую аны таматасыны боюнунда эди. Жамауатха сёзю ётген, къурау хунери да болгъан Азрет къысха заманны ичинде къолайлы мюлк къурайды: мал башы ёседи, къыралгъа сют, бишлакъ бериледи, адамланы иш хакълары кётюрюледи. 1937 жылда Мокъа улу Къабарты-Малкъарда белгили колхоз башчыладан бири болады. Ол жыл КъМАССР-ни Баш Советине депутатха айырылады.

Малкъарны ариу жерлеринден бири Чирик кёлню таула жаны кенг ёзенди. Алайны ташларындан тазалатып, алма терекле салдырады. Бюгюнлюкде да кёрюрге боллукъду ол замандан къалгъан тереклени. Жыйылгъан ташладан а  жол жаны бла узун хуна ишлетгенди.

Чирик кёл тийресине Азретни мураты уллу эди. Ол ариу жерде эл къурар акъылы бар эди. Агъач юйле келтирип жыйышдыртып тебирейди. Малкъардан къауум юйю кёчюп жашап да башлайдыла.

Дагъыда гитче электростанция ишлерге деп да тура эди. Мурдору да орнатылады. Жарсыугъа, Азрет жалгъан дау бла тутулгъандан сора, ол иш тохтап къалады.

Ара мюлкле биринчи къуралып тебирегенде, асламысында алагъа  билимлери болмагъан адамла башчылыкъ эте эдиле. Алай аланы сынаулары болгъанды, халкъ бла сёлеше билгендиле, ала жангы жашаугъа ийнаннгандыла. Мокъа улу да аллай къуллукъчуладан бири эди.

Отуз тогъузунчу жылда Азретни КъМАССР-ни Баш  Советини Президиумуну председателине кёргюзтгендиле. Малкъарлы жаш,  таза ниетли, тюз акъыллы адам,  бир заманда кесине къуллукъ, сый излемегенди. Уллу къуллукъда ишлерге уллу билим да керек болгъанын ангылай эди. Аны уа аллайы жокъ эди. Ол эл адамыды, анда жашаргъа, ишлерге керекди. Болсада  оноу этиледи, малкъарлы жаш жангы ишинде тохтайды.

Ол кезиуде этген ахшы ишлерини юсюнден кёп хапарла жюрюйдюле. Бир эшитгеними айтайым. Отуз сегизинчи жылда Огъары Малкъардан жыйырма бир юйюрню Терк районнга, къабартылы элге кёчюредиле. Экинчи жыл жаз башына хауасы, сууу жарашмай, маллары къырыладыла, адамлары да ауруп къыйналадыла. Сора была ызларына  къа     йтыргъа тебирейдиле. Бирге жыйылып, жаяу барадыла.

Уллу жол бла Герпегежге бурулгъан жерге жетгенде, алларына Азрет эки нёгери бла чыгъады. Юйлерине къайтып баргъанланы араларында юч коммунист бар эди. Алгъа ала бла сёлешдиле. Андан сора къалгъан халкъ бла: «Герпегеж Тёбен Малкъарны жериди. Нартюх, картоф ёсдюрюледи. Аланы Малкъаргъа ташыргъа тюшеди. Алай этип турмайыкъ да, сиз былайда тохтагъыз. Мюлк къурайыкъ, къырал жанындан да болушлукъ этейиик»,-деди Мокъа улу.

Битеу да 21 юйюр болгъандыла. Аладан онтогъузу, Азретни сёзюне тынгылап, Герпегежде къаладыла. Къалгъан экиси уа Малкъаргъа къайтадыла. Ол отуз тогъузунчу жыл июньда  болады. Кюз артында уа Холамдан жюз жыйырма юй кёчеди. Азретни оноуу бла Герпегеж эл болуп къуралады.

Отуз жетинчи-отуз сегизинчи жыллада, жалгъан даула бла, хаталары болмагъан кёп адам тутулгъан эди ол санда Къашхатаудан Черкесланы Ишуу. Была экиси бир бирин иги таный эдиле. Партизан отрядны санында акъла бла уруш этип тургъандыла. Совет власть тохташхандан сора, Ишуу къырал къуллукълада ишлей турады. Отуз тёртюнчю жыл аны Къабарты-Малкъарны облисполкомуну председателине саладыла. 1937 жылда 12 декабрьде СССР-ни Баш Советине депутатха айырылады. Ол жыл июльда КъМАССР-ни Баш Советини жыйылыуунда республиканы Халкъ  Комиссарларыны Советини председателини къуллугъундады. Кюз артында уа жашны тутуп кетедиле. Ол аны бла жокъ болуп къалады.

Азрет, жангы ишинде тохтагъандан сора, аллай къауум адамны къадарларына эс буруп тебирейди.

Хатасыз тутулгъанланы ишлерин тинтдиреди. НКВД-ны таматасы Крылов аны жаратмайды. Къыркъ биринчи жылда январьда обкомну секретары З. Кумехов Мокъа улуну ишинден кетериуню юсюнден сёзню бюрода кётюреди ол айда окъуна партияны Ара Комитетини секретары Георгий Маленковха Кумехов бла Крылов къагъыт жибередиле. Анда: «Мокъаланы Гонайны жашы Азретни къуллугъундан кетерирге эркин этигиз»-деп.

1941 жылда онунчу мартда Мокъа улун партиядан чыгъардыла, къуллугъундан да эркин этдиле. Нек эсе да, тутмай къоядыла. Къайтды малкъарлы жаш элине. Къара ишчи болуп  колхозда тохтады. Эллилери уа сейир этедиле, быллай таза жюрекли, тюз ниетли адамгъа терслик ишле нек этилдиле деп.

Кёп да бармай  Совет властьха къажау сёлешеди деген ётюрюк сылтау бла  Азретни жангыдан тутадыла. Бу жол ызына жибермедиле. Узбекистанны тийресиндеги тюрмеледен биринде олтургъанды. Къыркъ ючюнчю жылда ноябрьде ол  анда ауушханды.

Бабугентчиле  герпегежчиле да унутмагъандыла,  Азретни ахшылыгъын. Аты эсде къалыр ючюн, бирер орамларына атын атагъандыла. Ахшыны аты унутулмаз.