Татыулу эмда хайырлы мандарин

Къыш бла бирге мандаринлени кезиую да башланады. Керти да, татыулу, суулу, ариу ийисли сары жемишни сюймеген ким барды? Къайсы жемишча ол да, баям, адамгъа бек хайырлы болур. Аны юсюнден Роскачествода басмаланнган (rskrf.ru/) материал бла шагъырейлендирирге сюебиз.

Россейни наныкъ биригиуюню башчысы Ирина Козий айтханнга кёре, мандаринле бизни къыралда халкъ бек сюйген цитрус жемишледен бирине саналады. Кёпледе ол къыш эмда Жангы жыл байрам бла сезиледи. Бу кезиуде быллай продукцияны аслам кесеги бизге Тюркден келеди. Дагъыда Пакистандан, Египетден, Къытайдан, Мароккодан, Абхаздан да ташыйдыла.

Къаллай тюрлюлери болуучуду?

Энди былай алып айтханда, мандаринни тюрлюлери эмда сортлары бек къатышдыла дерге боллукъду.

Биринчиден, мандарин дегеннге бу жемиш кеси, сора цитрус маталлы гибридле, сёз ючюн, клементин деген затла саналадыла. Ингилиз тилде ол къайда женгилди: аланы барына да анда easy peelers (женгил тазаланнган жемишле) неда soft citrus (жумушакъ цитрусла) деп къоядыла, мандаринлени кеслерине уа мандарин дейдиле.

Экинчиден а, мандаринни бла ол гибридлени башха тюрлю жемишлеге огъесе бир жемишни башха тюрлюлерине санаргъа алимле окъуна келишмегендиле. Аны ючюн а алагъа сортла угъай, къауумла деп къойгъан женгилди. Ма аланы бир-бирлери:

- Мандарин – табийгъат кеси къурагъан цитрус жемиш. Ол шатык сары неда къызылгъа тартхан сары бетли затды, уллу тюйюлдю (орталыкъды), къабугъу бек жукъады. Ол терк артылады, юлюшлеге женгил айырылады, ичинде бюртюклери да азды; аны шёндюгю сортларында алары хазна болмаучудула. Дагъыда бу жемиш жылыуну бек сюеди, аны ючюн жаланда тропика эмда субтропика хауасы болгъан къыраллада битеди.

- Сацума эмда унишу сортла. Бурун заманлада мандарин жаланда Японияда эмда Къытайда ёсюп болгъанды. Европагъа уа бу эки сорт 19 ёмюрню ахырында тюшгендиле. Абхазда мандарин бахчаланы ата-бабалары ма аладыла. Сацума сортну жемиши тёрели мандаринден уллуракъды, къабугъу къалынды, алай къаты уа тюйюлдю. Кеси да сап-сары угъай, акъгъа тартхан сарыды. Женгил артылады, бюртюклери да азды. Татыуу уа аз-маз ачыгъа тартады.

- Клементин – мандаринден бла апельсинден къуралгъан гибрид. Бек татлыды, алай тёрели мандаринден а ууагъыракъды. Къызыл-сары къабугъу женгил артылады, бюртюгю да хазна жокъду. Бу гибридни аслам халда Марокко къыралда ёсдюредиле, Россейге да ма андан ташыйдыла.

Мандаринни дагъыда танжерин, минеола, кинноу, вилкинги эм башха сортлары барды, алай бу ючюсю аланы барындан да белгилидиле.

Игисин сайлагъыз

Энди мандаринни къалай сайларгъа боллугъун айтып ангылатыргъа керекмейди. Алай дагъыда  жорукъланы эсге салыуну хатасы боллукъ тюйюлдю.

Бишген мандаринни тюрсюню бирчады: сап-сары неда къызылгъа тартхан сары болады. Не къадар ауур болса, ол къадар иги бишгенди (суулуду). Алай заманы озса уа къабугъу къатып жукку болады, татыуун да тас этеди.

Къабугъу тырналгъан, юсюнде мор неда акъсылдым тамгъалары бла ызлары болгъан мандаринни алмагъыз, мугут болгъанны уа бютюнда. Мугут дегенде, аллай жемишле бла бир орунда тургъан мандаринлени да керекмейди ашаргъа. Нек дегенде  уулу жууаланы урлугъу алагъа бек терк жетерге боллукъду.

Бузулмай сакъланырча

Не сейир, мандарин сууукъну хазна сюймейди, аллай жерде татыуун терк тас этеди. Игиси – аланы +6 +10 градусда тутса. Башхача айтханда, жемишни холодильникге салмагъыз, юйде бир салкъын мюйюш бар эсе, анда тутугъуз. Дагъыда кёп алып къыстырыкъ этмегиз  жемиш артыкъ иги сакъланыучуладан тюйюлдю.

Къурамы

Врач-эндокринолог, медицина илмуланы кандидаты, диетолог Елена Сюракшина айтханнга кёре, мандарин цитрус жемишге саналгъанлыкъгъа, анда С витамини алай кёп тюйюлдю – 100 граммында 27-60 миллиграмм болады неда адамгъа кюннге изленнген марданы ючден бири. Сёз ючюн, татлы чибижиде ол 250, къургъакъ хулюде уа – 1200 миллиграммгъа жетеди. Алай мандаринде кёзлеге, тишлеге, териге, сюеклеге бек хайырлы А витамин апельсинден юч кереге, лимондан а – 30 кереге кёпдю!

Мандаринледе флавоноиды деген хайырлы затла кёпдюле, сёз ючюн, ноблетин. Ол а диабетден, жюрек-тамыр аурууладан сакъларгъа болушады.

Сейир шартла

- Буруннгулу Къытайда мандарин насыпны эмда байлыкъны белгиси болгъанды.

- «Мандарин» деген сёзню магъанасы бла байламлы бир ненча оюм барды. Бирле ол испан тилде "se mondar" (женгил артылгъан) деген сёзден чыкъгъанды, дейдиле, башхала уа португал тилде mandarim (къуллукъчу) деп алайды дейдиле.

- Мандарин терек дайым жашиллей турады, беш метр бийикге ёсерге боллукъду. Жемишлери 6-8 ай бишедиле, бир терекден жети минг мандарин жыяргъа боллукъду.

- Совет Союзгъа мандаринлени 1963 жылда ташып башлагъандыла. Эсге Жангы жыл байрам бла байламлыкъгъа ма ол кезиуледе тюшгенди.

- Мандаринни ийиси адамны кёлюн кётюреди, стрессни азайтады.

- Къытайда мандаринни къабугъу бла ашаучудула кёбюсюнде. Аны къабугъун къургъакъсытып, ашлагъа къошхан тёре да барды.

- Мандарин бек кенг жайылгъанлыкъгъа, аны сууун сатыуда кёрлюк тюйюлсюз. Нек дегенде  ол битеу хайырлы затларын терк тас этеди.