Дунияны къыйырсыз жолларында

8 декабрьде Художникни халкъла аралы кюню белгиленнгенди. Биз да анга жоралап малкъар суратчыланы ишлерини юслеринден айтабыз. Бюгюнлюкде малкъар халкъны сурат ишлеуню не тюрлюсюнде да кесини келечилери бардыла. Аланы бир бирге ушамагъанлары ишлеринде кёрюнюп турады, ма ол себепден ажашдырырча тюйюлдю этгенлерин. Нени юсюнден айтхандыла, айтадыла ала? Не зат къайгъы этдиреди сурат ишлеучюлени?

Баям, темаланы бек аллында аламат табийгъатыбыз бла халкъыбызны тарыхы, аны энчилигин белгилеген, жашау болумун кёргюзтген шартла турадыла. Алай а художниклени, жазыучуланы, поэтлени бирден айтханларына кёре уа, дунияда инсан эс бурурча бек сейир зат ол адамды. 

Адамны сыфатын ишлеу жанрын алгъанда, бютюнда портрет жанрны, кесаматчыланы айтханларына кёре, ол арт жыллада сурат алдырыугъа хорлата барады. Компьютерледе да художникни ишин женгиллетген программала бардыла да, адамланы излемлери тюрлене барады. Болсада бизни художниклерибиз ол жаны бла кёп эсде къалырча ишле этгендиле. Баккуланы Владимирни кёрмючлеринде къаллай бир таныш бетле къарайдыла къабыргъаладан. Анда белгили артистлерибиз, поэтле, алимле бардыла. Автопортретле авторну жюрек къайгъыларыны, халыны юсюнден керти хапар айтадыла. Биринде аны бетин, тёгерегин да къызыл къынгыр тартылгъан ызлыкъла аладыла. Башхасында аны башы, сакъалы да акъдыла. Нени юсюнден айтадыла ол шартла? Баям, иш этилген заманда аны кёлюню халысын билдиредиле. 

Владимир суратларын ишлеген адамланы атлары бла бирге сыфатлары да сакъланырыкъдыла тарыхда. Художник бояула бла ол адамланы къылыкъ хунерлерин да бергени уа фахмуну биринчи шартыды.

Портрет жанрда сурат ишлегенлени араларында Занкишиланы Ибрагим да барды. Сёз ючюн, аны «Таулу тиширыу» деген суратындан бизге жашау жолу бир юч жыйырмадан ётген тиширыу къарайды. Ол озгъан ёмюрденди. Ботасыны ичинден чикилясыны къыйыры кёрюнеди. Кёзлери ниет тазалыгъын кёргюзтедиле. «Ана» дегенде уа, жаш тиширыу къол иш бла кюрешеди, къагъанакъ сабийчиги уа аны жанында жатып, къолчукълары бла ойнайды. Ибрагим Мечиланы Кязимни, Занкишиланы

Хутайны, Таумырзаланы Далхатны, башхаланы да аламат портретлерин ишлегенди. 

Гуданаланы Борисни портретлерини асламысы сюрреализм халда ишленнгендиле. Сёз ючюн, «Харбыз ашай тургъан тиширыула», «Къарт художник», «Жаннетден къысталгъан» эм башхала. Мечиланы Кязим (эки сурат) бла Къулийланы Къайсын а керти жашаудача бериледиле. Аны Мемориал аллындагъы скульптура комплекси да бек уллу ишледен бириди. 

Борисни автопортретлери да бардыла. Биринден бизге жаш адам къарайды. Башхасында уа, бир суратда – художникни бир ненча бети кёрюнеди. Ала, башха сагъыш этдирген суратладан артха туруп, андан-мындан къарайдыла. Баям, художник заманны бир кесеги ётгенде, кесини жашаууну юсюнден сагъыш этеди. Эсгериуле да юзюк-юзюк жыйыладыла. Аны дагъыда бир башха автопортретинде уа – илхамлы кезиую: къолларында бояу буштукъчукълары, тёгерекни да бояу алып, ауузунда уа – тютюн быргъысы.

Курданланы Валерийни да бардыла портрет ишлери: «Индира», поэтле Анна Ахматова, Марина Цветаева, «Терезе аллында къыз», «Келинчик», «Жангы киеу», «Гюлю болгъан къыз», «Газет окъуй тургъанла», «Къызылсуу жыйрыкълы къыз», «Къалпакъ кийип тургъан жаш», «Къайын терекге ушагъан къыз»… «Жауурун къалакъгъа къарау» деген суратында ол жыйгъан адамланы да бетлери сакълаудан толудула. Къуру бешикге алмала салып, аны къулагъындан тутуп тургъан тиширыу а къаллай бир кёп затны юсюнден айтады. «Кёнделен суу» деген суратдагъы къызла да аламатдыла.

Тёппеланы Хызыр уллу художникледен бири эди. Ол да портрет жанрда кёп ишлегенди. Аны «Эски затла жыйгъан» деген суратындан неге эсе да багъа бере къарайды эр киши. Аны къарамы окъуна айтады тутхан ишини юсюнден. «Чакъырыу» деген суратда уа намазгъа чакъырады къарт. «Европагъа жолоучулукъда» деген суратдан а бизге мудах кёзлю эр киши къарайды. Ол суратда дагъыда эки тиширыуну ишлегенди Хызыр – ала раубазыны къатында сюеледиле, анга баш ура. Дагъыда аны «Аппам», «Ныгъышда», «Эл айланмасы» дегенча суратлары кёп затны юсюнден сагъыш этдиредиле. «Къыл къобузчу», «Жаз», Къыш», «Жай», «Кюз арты» деген къыз суратлары да айырмалыдыла. 

Хызырны «Кийизчиле» деген сураты уа ол эрттеледен келген ишни этген тиширыуланы кийиргенди тарых дуниясына. Аны «Асаба» деген суратында къарт олтурады жашил къыртышлы арбазда. Хызырны къайсы суратына къарасанг да, ол адам бетледе къууанчны, жарсыуну, сагъышны да билдирип жазады. Аны автопортретлери да бардыла. Алада аны таныгъан къыйын тюйюлдю. Сёз ючюн, «Бош къачыу» деген суратда тиширыуну бети кёрюнеди. Аны къол аязында къачып баргъан Хызыр болгъанын таныгъан къыйын тюйюлдю. Мен аны алай ангылайма: ол не бек узакъ къачса да, ол тиширыудан узакъ кеталмайды, ансыз болалмайды. Заман аны алайлыгъын кёргюзтгенди. 

Черкесланы Тахир а агъачдан бла гипсден «Аппа», «Ынна», «Къойчу», «Ташчы», «Уучу», «Музыкант», «Сагъышлы къарт» дегенча сейир сыфатла ишлегенди. Ол чыгъармаларына жан сала биледи. Къолунг бла тийсенг, аладан жылыу келгенин ангылайса. Аны «Таулу ана» деген скульптурасы аналыкъны сыфатыча кенг белгилиди. Тиширыуну къолунда къагъанакъ сабийи барды. Бу юлгюню ол таулу анагъа этиллик эсгертмеге деп этгенди. 

Тахир Мечиланы Кязимни, Къулийланы Къайсынны, Улбашланы Мутайны, Кърымшамханланы Хамзатны, башхаланы да портретлерин ишлегенди. Дагъыда аны «Сатанай», «Жолоучула», «Тепсеучю къыз» дегенча аламат суратлары адам улуну заман унутдурмаз сыфатын сакълайдыла. 

Акъкъызланы Якуб учунуулу, жарыкъ, женгил адамланы суратларын ишлегенди. Аланы асламысы литография мадар бла этилгендиле. Ол бу художестволу санатны китап чыгъарыуда бек жюрюген тюрлюсюдю. Аланы араларында урунуу бетлерин жарытханла аслам тюбейдиле. Сёз ючюн: «Бичен этерге» деген сурат серияны алсанг, аланы биринде тиширыу бла эр киши сюеледиле таула туурасында, аланы арт жанларында уа, тау этегинде – гебенле. Башхасында уа къайры эсе да ашыгъышлы атлап (учупму) барадыла эр киши бла тиширыу.

Якубну «Юйюр», «Экеулен», «Тиширыуну къоллары», «Кюз артыны тюшю» дегенча суратларында берилген адам сыфатла жерден айырылып, бийикледе учадыла. 

Ахматланы Лиуанны суратларында портретле таулу бет алгъанлары кертиди. Аны «Сюрюучю бла сюрюу», «Тирлик жыйыу», «Шаудан», «Суу боюнунда тюбешиу» дегенча эм башха суратлары художникни ич дуниясы къалай сезимли болгъанын, ол адам улуну халында кёп затны юсюнден оюм этгенин кёргюзтедиле. Лиуан скульптурала жаны бла да устады. Ол бусагъатда «Нартла» деген серия бла кюрешеди.

Бизни художниклерибиз адамны сыфатын ишлегенде, асламысында аны таулу этип бередиле. Тюз алай болмагъанла да тюбейдиле – дуния кенгди, улуду, аны жоллары да къыйырсыздыла. Алай а тюрк кийимли къартны да бетинден таулу кишини кёзлери къарайдыла, Мадонна да таулада ёсген, тау аязы чачын тарагъан къызгъа ушайды.