«Адам тынчайса, кийик жаныуарла да тынчаядыла»

Къабарты-Малкъар не бла белгилиди деп тышындан келген къонакълагъа сорсанг, ала эм биринчиден тамашалы табийгъатны белгилерикдиле. Ол да тюздю: бийик таула, терен чегетле, чыранла эмда аладан келген суула. Кийик жаныуар, къанатлы эмда битим байлыгъыбыз а? Бирин айт да, бирин къой.

Байлыкъны къайсысын да сакъламай болмайды: мюлк, ырысхы, миллет хазна болсун, башхасы жокъду - аланы бош алай, аякъ тюпге салып къойса, ахыры неге келлиги баямды. Ма бу биз айтхан жерле, жаныуарла, битимле бла да иш алайды. Ол байлыкъны баш къалауурларындан бири уа Къабарты-Малкъарны бийик-тау заповеднигиди. Аны таматасыны орунбасары Аккыланы Бузжигит бла ушагъыбызда учрежденияны илму бёлюмю бардыргъан ишни юсюнден сёлешгенбиз.

- Бузжигит, бу бёлюм къачандан бери ишлейди, не зат бла кюрешесиз мында?

- Келигиз, эм биринчиден Заповедникни тарыхыны юсюнден къысха айтайым. Ишибизни магъанасы - табийгъатны къоруулау - ол биркюнлюк зат тюйюлдю, бурун заманладан келеди. Бизни къыралда Баргузин таула бардыла да, ол тийреде самур (соболь) жашайды. Патчахны заманларында уучула аны асыры къаты къыргъандан, жокъну орунуна келтирген эдиле. Кёбюсюнде ма аны сакълар ючюн ол тийреде заповедник къурагъандыла. Андан бери жюзден артыкъ жыл озгъанды, къыралыбызны заповедный системасы да ма андан башланады.

Къабарты-Малкъарда уа заповедник къурау хапар биринчи 1944 жылда чыкъгъан эди. Таулуланы кёчюрген заманда, ким биледи, энди былайны заповедник этейик деп, ол акъылданмы къарагъан болур эдиле. Андан сора 1949 жылда Малкъар бла Бызынгы тарланы илму экспедиция тинтип кетгенди; мында тап, адам аз болгъан жерледиле да, заповедник этерге боллукъду деген эдиле.

Чурумламы чыкъдыла огъесе умутламы тюрлендиле, ким биледи, алай аны жаланда 1976 жылда къурагъандыла. Оноуун этгенде, мал кютген жерлеге тиймегендиле, ол да игиди. Сексенинчи жыллада уа илму бёлюм къуралгъанды. Ол кезиуде мында 22 адам ишлей эди. Биринчи таматасы уа эрменли жаш Айунц Карен Рачикович болгъанды.

Илму бёлюм жаныуарланы, битимлени, къанатлыланы тинтиу эмда эсеплеу бла кюрешеди, тийрени, хауаны, сууланы халине къарайды, методика амалла жарашдырады, оноула этеди. Заповедникни хар неси бла байламлы битеу илму ишни ол тындырады.

- Башха бир жерде да тюбемеген битимле неда жаныуарла бармыдыла мында?

- Бийик тау жерледе жаныуары, битими да азыракъды. Алай адам неда мал жеталмагъан ауузла бла тарла уа асламдыла.

Бизни тауларыбызны бир 15 минг жыл чакълы мындан алгъа чыранла басып болгъандыла. Ма сары къая дейбиз да, ары дери келип болгъандыла ала. Сора аз-аз, кюн жылына, ала да эрий баргъандыла. Ол заманда уа битимле, кийик жаныуарла да чыранланы ызындан таула таба къысылып тебирегендиле.

Къаяла жан-жанларын къуршалап, орталары ёзенлей къалгъан тийреле да болгъандыла. Сёз ючюн, Огъары Малкъар, Бызынгы, Булунгу, Акъ-топуракъ – ала бары да ма аллай жерледиле. Шимал жанындан къызыл таула бла сары къаяла жабадыла, кюнчыгъыш бла кюнбатыш жанларындан - къоргъашинли тауларыбыз, эбизе жанындан а - уллу таула.

Мен айтхан жерледе чыранла теркирек эригендиле, алада жаныуарла, битимле да башхаракъдыла. Аны себепли сары къаяда Къызыл китапда окъуна болгъан кёп зат барды: терекле, гюлле, жанкъозла, жугъутур да. Къара тауукъ (ол да ары киреди) къайын агъачлада кечинеди. Биз тергегеннге кёре, аны саны мингнге жууукъду, кеси да арт заманлада бир кесек азайгъаннга ушайды. Аны сылтауун а жыртхыч къушла кёп болгъанындан кёреме. Ала къышда Африка таба кетедиле, жаз башында уа артха къайта келе, бизни таулада ыфчыкла бла ётгенде, бирлери мында тохтайдыла. Ашлары уа - жумарукъла эмда къара тауукъла.

- Тергегенде, тюрлениу болгъанын кёремисиз?

- Хау, хар тийреде да кесича. Сёз ючюн, жугъутур Холам-Бызынгы ауузунда асламыракъды. Кёбейип барады, бюгюнлюкде аны саны алты мингнге жууукъду. Арт жыйырма жылда мингден артыкъ къошулгъанды. Бир жаны бла алып къарагъанда, ол кёп да болмаз, алай тау жерле маллагъа эркин, уллу болмагъанлары ючюн, аны да хатасы жокъду деп мен алай сунама.

Айтырыгъым а неди: адамлада бу затлагъа къарамлары башхаракъ болгъаны сезиледи. Хау, жууаплылыкъ, низам да тюрленнгендиле, алай адамланы кеслеринден кёп зат къалады. Бюгюнлюкде таулагъа барып, кийикни атхандан магъана хазна жокъду. Бирле кеслерин алгъынча уугъа чыгъып къыйнамайдыла, этни тюкенде алып къояргъа сюедиле. Уучулукъ деген бюгюнлюкде аз болгъанды. Дагъыда кёпле жаныуарны жашауун юзюп, гюняхын юсюме нек алама, деп алай да айтадыла. Ол бары да болумну иги жанына тюрлендиреди. Адам тынчайса, жаныуар да тынчаяды, кесине мадар эталмаса уа, анга да тынчлыкъ бермейди.

Заповедникни да къыйыны уллуду. Аны къоруулау бёлюмюню келечилери таулада, жерлеринде турадыла, адамла законсуз уугъа чыкъмазча, тереклени кесмезча, гюллени юзмезча кёз-къулакъ боладыла.

- Къызыл китапха тюрлениуле къошуу оноуну сиз этемисиз?

- Бизде аны аграр университет, уучулукъ мюлкле, Табийгъат байлыкъла эмда экология министерство, энчи сакъланнган табийгъат тийрелени регион департаменти къурайдыла. КъМР-ни Правительствосунда тийишли комиссия барды да, бар оюмланы анда сюзедиле, оноуун этедиле. Сёз ючюн, бир айыу мюлкге хата салып башласа, аны атаргъа эркинликни андан бередиле.

Жууукъ кезиуде бу Китапха къайсы жаныуар неда битим тюшеригин айталлыкъ тюйюлме. Алай Россейни Къызыл китабына не зат тюшсе да, аллай зат бизде бар эсе, республиканы китабына кирмей къаллыкъ тюйюлдю. Сёз ючюн, чыгырбаш, къара, сакъаллы къушла бла ол алай болгъанды.

- Онгларыгъыз а къаллайдыла?

- Бызынгы ауузунда метеостанциябыз барды да, андан келген материалланы тинтебиз, сууукълукъну, жылыуну. Дагъыда жаныуарланы суратха жашырын тюшюрген аппаратланы жер-жерледе орнатып, жыртхыч жаныуарланы санын билебиз. Сёз ючюн, айыуланы юсюнден айтханда, жыл санларын, жаш, къарт дегенча хар нени да. Аланы саны бир жыл - 10, башха жыл 18 болады, мен сагъыш этгенден, жыйырмадан асламыракъды. Айыу кёбюсюнде чегетледе жашайды, аппарат аны суратха терк-терк тюшюре туруучуду. Дагъыда борсукъла, тойча бёрюле, тонгузла, сюлесинле да кёп тюшедиле.

Таулагъа барыргъа, келирге техникабыз барды, отлукъ да табылады. Энди хар зат да эркин жетишеди деп айтхан къыйыныракъды. Мен сууну тинтебиз дедим да, аны бла кюреширик тынгылы лабораториябыз болса иги боллукъ эди.

- Илму жаны бла энчи белгилерча ишигиз болгъанмыды?

- Бизни къыралда кийик жаныуарланы суратха тюшюрген аппаратланы олимпиаданы аллында хайырланып башлагъандыла, переднеазиатский леопардны санын кёбейтир хыйсап бла. Ол ишге мен эрттеден да къатышхан эдим. Шимал Кавказда къауум алим болуп биз китап чыгъаргъанбыз. Анда ишибиз, малчылыкъны хали, кийик жаныуарланы эмда табийгъатны сакълау дегенча хар не да барды.

Бёлюм а жыл сайын табийгъатда бола баргъан тюрлениулени тийишдирип, китап чыгъарады. Битеу этилген ишле анда жазыладыла. Сора къуллукъчуларыбыз илму статьяла жазадыла. Биз жетеулен барбыз, мени бла бирге, барыбыз да этебиз аны.

- Бизни таулада шёндю аллай леопард болурму?

- Энди кесинг биле болурса, аны ол олимпиаданы белгиси этгенлерин. Аны бла байламлы Сочи шахарда ара къурагъан эдиле. Ол бюгюнлюкде да ишлейди. Аны башчысы къарачайлы жаш Семенланы Омар эди. Алайды да ол киштик мында барды деп айтадыла, ол бизде эртте да болгъанды. Ахыр кере аны колхозла къурагъан заманлада, Чегем ауузунда атып, Эл-Тюбюне ат белине салып, биреу келтирген эди. Булунгучула айтханларына кёре, ол асыры уллудан, къуйругъу жерге салынып келе эди.

- Таулада сиз кесигиз да аз сейир затха тюбеген болмазсыз?

- Тауда айлансанг, кёп затны кёресе, кёп затха тюбейсе. Алгъаракъда Бызынгы ауузунда кюте тургъан бир текени эслейме. Мен ангылагъандан, заманы келген эди. Акъырынчыкъ сол жанындан къатына жанлайма, арабызда бир метр болур эди. «Эй, харип, не болуп къалды санга…», - дейме. Кёзлери кёргени, къулакълары эшитгени да доюн болмаз эди: мен къатында хапар айта тургъан заманда тепмей турду. «Къой, энди муну юркютмейим, харипни заманы келип, бу къышны чыгъармы, чыкъмазмы»,- деп, онг жанына ётгенимде, артха ыхтырылып, аз-аздан ашыкъмай кетеди.

Улакъны тутуп тургъан сюлесиннге да тюбегенме. Бизде ишлеген Мокъаланы Ахмат бла бир кере таугъа чыкъгъаныбызда, бу киштикни кёребиз. Андан аз алгъаракъда уа текеле жатыпдыла. Энди ала юркюрюк болурламы, деп сакълайбыз, алай бир теке окъуна къулагъын къагъып сюлесин таба къарагъан окъуна этмеди, ол да жанлары бла ётюп кетди. Сюлесин алагъа кюч эталмазлыгъын биледиле, ол себепден андан къоркъмайдыла.

- Ишигиз бла не умутла бардыла?

- Шёндю аны «цифрагъа» кёчюрюуню къайгъысын этебиз. Битеу илму материалланы къырал системагъа тюшюрюрге керекбиз. Анда соруу къатыракъ боллукъду, этилген затлагъа да тынгылы къараллыкъды. Аны бла ишибиз бир кесек къыйыныракъ болургъа ушайды. Этербиз деп акъылым алайды, аны этмей амал жокъду.