Адеп-къылыкъ, адетле, тёреле…

Узакъ ёмюрлени ичинде малкъар халкъ кесини эрттеледен келген, минг жылла бла къуралгъан жорукълары бла жашап келгенди. Жарсыугъа, бюгюн аланы кёбюсю унутула барады. Тукъумубуз даражалыды, ханладан туугъанбыз, бийледен туугъанбыз, ёзденледен, чанкаладан деп да айтадыла. Аллай керексиз махтаныу, болмагъан жигитлик бла керилиу миллетде не заманда да айыпха саналып турса да, бюгюн а ол жорукъ болуп къалгъанды кёплеге. Аллах бир адамны да бий, не къул этип жаратмагъанды. Къылыкъларына, иш кёллюлюклерине кёре айырылгъандыла адамла. Ма ол себепден эслиликни юлгюсю не заманда да болгъан затны, керти ишни юсюнден айтыу, аны ачыкълау болады.

Бурун заманладан бери тарыхчыла, бизни журтубузгъа келип, жашау болумубузну кёргенле таулу халкъ, адетине, тёресине кёре, бийик маданияты болгъан халкъды деп жазадыла. Аллай жетишимибизни ачыкъларгъа керекди деп, эсибизге келмегени окъуна халкъыбызны адебин кёргюзтеди. Озгъан ёмюрде бек алгъа урушла, онюч жылгъа созулгъан кёчгюнчюлюк къыйнагъандыла, ызы бла уа, ата журтубузгъа къайтхандан сора, жашау къолайыбызны къурайбыз, билимли, окъуулу болабыз деп, дагъыда кёп жылланы аякъ юсюне турургъа кюрешгенбиз. Ол сынаула да унутдурмагъандыла адет-тёрелерибизни. Тас этгенибиз, бизге заран болуп тюшген – ол къыйын жыллада эски таурухланы, жырланы, хапарланы, тарыхыбызны билген эсли къартларыбыз дунияларын алышып, кёп затны биргелерине элтгенлериди. Ол кемчиликни тюзетирге энди кюрешебиз десек, къырал идеология тюрленнгенди да, аллай сёнгмез хазнабыз учуз болгъанды.

Ма алай, санагъанда кёп тюйюл эсе да ол заман, бу отуз жылны ичинде миллет атыбыздан сора хазна аберибиз къалмагъанча, сейир тюрленнгенбиз. Башха, уллу къыралла къурагъан миллетле сукъланнган тин хазнабыз седирегенди. Бизни ариу ниетибизге ушамагъан хунерле алып, таулу халкъ асыл къылыгъын, адет-тёресин, адежли сырын тас эте, унута барады.

Дуния башында алты мингден аслам миллет барды дейдиле. Аланы хар бирини энчи кесини бети, адетлери, къылыкъ ышанлары да бардыла. Алай бизнича, минг жылланы сюрмеленнген адамлыкъ ышанланы къаты тутхан жорукъла бла жашагъанла уа аздыла. Къартха, сабийге, танымагъан адамынга окъуна, ол босагъангдан атласа, биздеча хурмет этиу, чомартлыкъ, жандауурлукъ аланы биринде да тюбемейди.

Бюгюн а таулу халкъны энчи белгисин кёргюзтген адет-тёресинден бир жанына тайгъанла кёпден-кёп бола барадыла. Сёз ючюн, тиширыула, жаш къызла окъуна, эр кишиле бла тенгбиз, толу эркинлик алгъанбыз деп, машинаны ачхычларын ойната неда къолларын беллерине тиреп, аякъларын кенг салып сюелгенлерин кёресе. Эркин окъуна болур не сюйсе этерге, ол закондан чыкъмайды, алай а туурадан къарагъан кёз къайда кёп кёреди. Ол да къарасын кесине, ариу кёрюне эсе.

Бир жумуш бла адамны излей бир ишчи мекямгъа барабыз. Биргеме тамата тенгим. Алайда бир жаш машинасыны тюбюне салыннган резинлени жууа тура эди. Саламлашабыз. Ёрге кётюрюлмей, чёкгенлей башын къагъады. Башха миллетден болса, алай этмез эдим. Ол кюн а, аны таулу болгъанына жюрегим къыйналып: «Къатына жан келсе, мал да къобады. Сен а, аллынга адам келгенде, нек тураса баштёбен болуп, эр кишича саламлашалмай?», – деп, кёлкъалдымы айтама. «Хар келген бла саламлашып турсам, ишими этерге заманым да жетмез, – деп мурулдай, кётюрюлюп: Салам алейкум!» – деп, алгъа атлады. Тырман эшитгинчи, алай этерге ангымы жетмей турду – ким билсин. Башхасы, сени бла сёлеше туруп, къолларын кёнчегини хуржунларындан чыгъармайды. Неда таматала олтуруп тургъан жерге кирип, аш къанганы башында бош жерни кёрюп, алайгъа олтурады. «Жаш, сени жеринг эшик артындады, таматала бла олтурур чакъгъа жетмегенсе», – деп эсгертиуню мен айыпха санамайма, ол затны заманында ата-анала этмеген эселе.

Къайда да олтуруп тургъанны къатына, ол ким да болсун, башха адам келсе, ол олтургъан ёрге къопмаса, бек айыплы ишди. Ол шартны таматаланы юслеринде кёрюрге боллукъду: акъылбалыкъ болмагъан сабийлеге да тургъандыла ынналарыбыз. Бу адет асыры борчлудан, аны сакъламагъанны къылыкъсызгъа, хурметсизге санагъандыла. Бюгюн а жолда къартла ётюп барсала окъуна, сабий къызчыкъла, жашчыкъла телефонлагъа батылып, ол гитче затчыкъны окъуна этерге эринедиле.

Бир бирге жол бериуню да сакълдаргъа керекди - ол ариу адетди. Кимни да жолун юзюп ётген эрши къылыкъгъа саналады. Сора бу уллу таууш этип кюлюу да бир да къылыкъсыз кёрюнеди. Аллай болумгъа бюгюнледе кёпле тюбейдиле. Ол затха,  бек биринчиден,  къызла сакъ болургъа керекдиле. Адам кёп жерде ауазын чыгъарып, уллу сёлешген да айыпды, харх этип кюлген угъай.

Дагъыда кёп ариу тёре болгъанды алгъын. Сёз ючюн, биреуню жюгюн алып, къарыусузгъа, таматагъа ол жаны бла онг тапдырыу бек иги къылыкъды. Бюгюн жаш адамла аллай жюк алып келгенни масхара этедиле – такси тутуп келмей, кесин къыйнайды деп.

Кесинден таматагъа жерин къояргъа къыйналадыла жаш адамла. Ким кёзюн телефондан алмайды, ким терезеге аралады. Сабийле олтурлукъ жерлени алып, хапар айта баргъанла да тюбейдиле. «Келигиз, былайгъа олтуругъуз. Сизни жерлени алгъанбыз да…», - деп, сабийи олтурургъа тартып, ол а анга ариу айта тургъан тиширыуну чакъырама. Ол юч шинтикде олтургъан къызчыкъладан бири уялды, алай нёгери аны къобаргъа къоймады.

Ма быллай гитче затчыкъладан башланады адет-тёребизни къуруй баргъаны. Ол бир адамда тас болса да, арабызда жаланда бир адам намыссыз болса да, ол да седиретеди халкъны къылыкъ хунерин башхаланы кёз туураларында. Мардагъа келишмеген къысха этекли, ачыкъ жагъалы, бар жашырыр затларын туура этген кийимле да къызланы юслеринде артыкъ ариу кёрюнмейдиле. Алай бла жангы келинле окъуна кеслерин учуз этедиле. Башха халкъны тоюнда миллет кийимли тойчула кеси жорукъларын сакълап, ишлерин анга кёре этгенде, бизникиле, не таулу, не орус болмай, ортада ажашып, къууанчларын да жарты этедиле. Бизни бир бирге ушамагъан тойларыбызда бир бирчалыкъ барды – таулу къылыкъ азды. Алтмышжыллыкъ, андан да тамата тиширыула бла эр кишиле, къынгыр-къынгыр бурула, дискотека этедиле. Ол неге ушагъан затды, ариу миллет тепсеулерибиз болгъанлай?

Бир-бирле сабийлерине иги ашатсала, багъалы илляула алсала, аланы ариу кийиндирселе, ол магъаналы сунадыла. Сора айланадыла хар бир жерде аланы алгъа тюртюп,  Бушуулада окъуна аланы хапарларын айта. Баям, бек биринчиден, сабийни миллет адет-тёрелеге юйретиу борчду барыбызгъа да. Андан сора – билим алдырыу. Аладан бири жарты къалса, бусагъатда адам улугъа къыйын боллугъу кертиди. Миллет ышанланы сюртюп, кетерирге кюрешип баргъан кезиу ёмюрлюк тюйюлдю. Халкъ къурагъан жорукъланы тюзлюклерине киши ишекли болмазчады, жаланда аланы сакъларгъады жашагъан адамны борчу.

Биз барыбыз да хурмет этген Джуртубайланы Махти – тарых илмуланы кандидаты, ол шартларыбызны, ариу ышанларыбызны бирге жыйып, эрттеледен келген, минг жылладан бери энчи бетибизни сакълагъан адет-тёрелерибизни, таулу адамны къылыгъын, ийнаныуларын – саулай тин дуниясыны юсюнден таймай жазады. Аны «Ёзден адет» деп юч кере жангырып чыкъгъан китабын окъугъанла билликдиле озгъан ёмюрледе бизни ата-бабаларыбызны узакъ, жууукъ да нек сыйлагъанларын. Аны бла бирге, тукъум даража бла угъай, миллет даража бла, мен къаллай сейир тамырлары болгъан халкъны адамыма деп, ёхтемленирча, ич дуниясын жангыдан къураргъа итинирча боллукъду ол шартланы билген.