Терслик кимдеди?

Арт жыллада миллет тиллени  айнытыугъа аслам эс бурула башлагъанды. Аны да ангыларчады.  Нек дегенде, гитче халкъланы адетлери, тёрелери кёз кёре кетип, жокъ бола  баргъаннга ушайды. Бизни тау эллерибизде окъуна арт  кезиуледе  ёз тиллеринден эсе орус тилни аслам хайырланадыла. Аны кёрюп,  бир-бирлеге тырман этерге тюшсе, аланы жууаплары бирди: «Да не  этейим, эсимде, кёлюмде болгъан затны орус тилде танчыракъ айталама, сабий да алай игирек ангылайды».

Тынгылайма да,  жюрегим  чанчады, быллай сагъышла тынчлыкъ бермейдиле: «Нек къалдыкъ биз быллай ниет жарлылыкъгъа? Аны юсюне уа  тойларыбызгъа къарайыкъ, алада да  тышындан келген адетле  этиледиле. Къайсын да ал: сюйсенг сакъал  жиберип, башларын къаты жабып айланнган, динни тутханланы, сюйсенг а -  башха тойланы. Къайда къалгъандыла ариу таулу  тойларыбыз? Динни «къаты тутханланы» тойларында  къобуз тауушну, чыгъып адам тепсегенин эшитирик, кёрлюк  тюйюлсе. Олтур, аша да кет. Башха тойлада уа асыры  кёп жырла айтылгъандан, башынгда къазан къайнагъан кибик болуп кетесе. Олтуруп,  бир сагъыш этейикчи, бир тогъуз- он жылдан а къалай боллукъду бу иш.

Тилибизни, адет-тёрелерибизни унутмайыкъ, алагъа сакъ болайыкъ деп  менден игиле, эслиле да айта-айта тургъандыла, бюгюн да айтадыла. Бу материалымда мен бир жангы, не сиз эшитмеген, не билмеген зат айтырыкъ тюйюлме. Болсада къаламны къолума алдыргъан а башхады -  билмегенибизни да ангылай тургъаныбызлай юйренирге, юйретирге да итинмегенибизди мени жюрегими къыйнагъан.

Школда устазладан бири бла сёлеше келебиз. Ол ингилиз тилни окъутады.

«Билемисе,-дейди ол,-мени бир къууанчым, жарсыуум да бардыла. Сабийле ингилиз тилге бек терк юйренедиле, ана тиллеринде уа къашыкъ деген сёз нени белгилегенин билмейдиле. Анга не этерге керек болур. Сора ана тилден, малкъар адабиятдан да башланнган класслада китапларын алып бир кёр. Анда сабийле угъай да, биз, абаданла да къыйын айтылгъан, ол угъай да магъанасын  ангылаялмагъан кёп сёзле тюбейдиле»,-дейди.

Башланнган классладан бирини  китабын алып, окъуй,  чапыракъларын  аудура барама да, устаз айтханнга тюшюнеме. Аны юсюне уа алада халатла да  кёп. Сабийлеге кёлден юйренирге берилген назмула да бек къыйынла. Мен бир адамны да юйретир акъылда тюйюлме, алай, окъуу китапны жарашдыргъанда,  сабий ангыларча, сюйюп окъурча женгил, гитче хапарчыкъла, назмучукъла  салыргъа керек болур эди китапха. Бир жашчыкъ хапарны окъуп бошагъандан сора,  терен ахтынып, «тылпыуум тыйылып, бууулуп къала эдим муну окъуп бошагъынчы», дегенди. Не затха керекди сабийлени алай къыйнаргъа. Ала къыйналгъан бла къалмай, ана тиллеринде окъургъа, жазаргъа, назму айтыргъа да артыкъ  ёч болмайдыла. Анга китапны жарашдыргъанла, жууаплы адамла да аслам эс бурсала керекди. Ол оюм жаланда меники тюйюлдю, кёпледен эшитгенме аны.

Бир жол бир жууукъ адамым бла Москвагъа барама. Уллу шахарны орамларында, метрода да таулу адамны ауазын эшитирге бир бек термилдим. Экибиз сёлешгенде да, акъылымда болгъанны малкъарча айтыргъа кюреше эдим. Сора ол манга: «Сен таулу газетде  ишлегенинги сормай билликди ким да,-деп тырман этди. –Мен сени иги ангылаямайма, орусча айт».

Бюгюнлюкде «Заман» газетге жаздырыу баргъан заманда бир-бир таулула аланы араларында жаш, абадан да бар: «Биз тауча окъуй билмейбиз»,- деп чорт кесип, сёлеширге окъуна кюсемей къойгъанлагъа  тюберге  да тюшеди. Аллайла сабийлеринден, къоншуларындан уяла болмазламы? Миллет адетни, тёрени юсюнден  сёлешип тебиреселе уа,  къанынгы бузарла. Неда «Коммунизмге жол» «Заманнга» тюрлендириуню юсюнден  сёзню бир къауум айны ичинде бардыргъан эдик. Эсимдеди, элле сайын айланып, адамлагъа да соргъаныбыз.  Кёпле ол заманда тынгылап туруп, биз газетге жангы ат атагъандан сора къайгъыдан къырып айланадыла, ол атны жаратмайбыз деп. Кезиуюнде нек айтмагъанса десенг а, андан хапарыбыз болмагъанды, дейдиле. Сора ала газетни  окъумай, аны юсюнден хапар айтыргъа, сёгерге кюрешедиле.

Аскерден бир жашчыкъ манга малкъар тилде чыкъгъан китап жиберсенг эди, деп тилеп, письмо иеди. Сёзсюз, анга китапла жиберген эдим. Артда ол аскерден къайтып келгенинде, керти айт Алим, сен аланы окъугъанмы эдинг,  деп  соргъанымда,  ол китапланы атларын, авторланы тукъумларын айтып, анда  муну, мында аны юсюнден жазылады, деп хапарларын, ол угъай эсенг а, литература жигитлерини атларын окъуна айтхан эди.

Мен Алимни юсюнден нек айтама. Ол туугъан, окъугъан да шахарда этгенди. Аны тенглери, нёгерлери да башха миллетлени адамлары болгъанлары себепли ана тилинде иги сёлешалмагъанды. Аскерге баргъандан сора уа ана тилин билирге итиннгенди. Таулу тилде чыкъгъан китапланы окъуп ана тилин дурус билгенди.

Кёп болмай Огъары  Малкъаргъа барама. Анда школчу сабийлени ана тилибизде  таза, шатыкъ  да сёлешгенлерине ким да сукъланыр эди, алагъа тынгылай, ата –аналарына, устазларына да ыспас этдим. Нек дегенде  эллиле ана тиллерин бырнак  этген азлагъа тюбемейбиз.

Аллай затла къайсы бирибизге да айыплы, бедишлик ишди. Аллай шартладан къутулур ючюн  этилген мадарланы тизмеси уллуду. Алай этилгени уа  жокъну орунундады. Шахарда, элледе да ана тилни окъутуу тийишли даражада болургъа керекди. Аны бла байламлы эсиме  бир шарт тюшгенди. Огъары  Малкъарда тилден бла  адабиятны кичи класслада  Роза Баразовна Баллиева окъута эди. Ол ишини устасы болгъанды. Бусагъатда пенсиядады.  Ол дерслеринде сабийле бла  малкъар жазыучулагъа аталгъан  ишлени терк-терк къурай эди, ала кеслери да жомакъла, назмучукъла жазаргъа итине эдиле. Артда аланы газетде, журналда басмаласала уа, радиода айтылсала,  сабийле кёлленнгендиле, ана тилни билирге итиннгендиле. Школда, дерсде да ёз тиллеринде сёлеширлерин излегенди устаз. Роза Баразовна ол ишге иги эс бургъаныны хайырындан эди алай.

Сабийни ана тилге юйретиу бек алгъа юйюрден башланады, андан сора сабий садда, школда андан ары бардырылады. .