Сейирлик налогла

«Адам жашауунда ёлюмден бла налогладан къутулмазлыкъ зат болмаз», – деген эди 18 ёмюрде Бенджамин Франклин, ызы бла: «Жерге, маллагъа, товарлагъа налог салмагъан бир къырал да жокъду», - дегенин да къошуп.

Жер башында налогланы бир миллиондан артыкъ тюрлюсю барды эмда болгъанды, ол санда бек сейирликлери да. Сёз ючюн, Византияда, хауа ючюн «Аэрикон» деген налогну жыйгъан тёре болгъанды, аны Юстиниан патчах кийиргенди. Башкирияда уа  кёзлери тюрсюнлю болгъанладан  17 ёмюрде тёлеу жыйгъандыла -кёк неда жашил кёзлери болгъанла бир жылгъа 39 капек берирге керек эдиле. Бу оноу Биринчиден  Пётр  чыкъгъан эди. Патчах дагъыда сакъал жюрютген кишилеге налог салгъаны бла белгилиди. Ол а къайда уллу болгъанды, кеси да сакъалны узунлугъуна кёре бир жылгъа 30-100 сом эди. Ол кезиуледе отуз сом окъуна бек уллу ахчагъа саналгъанды. Бир игиси, бу тёлеуден къара халкъ эркин этилгенди.

Румынияда 2011 жылда билгичлеге, хыйнычылагъа да налог кийиргендиле. Аланы энди кеслери иш къурап файда тюшюргенлеге санайдыла, аны ючюн а ишлеген ахчаларындан 16 процентин казнагъа жыядыла. Ол къыралда  дагъыда  кеф болуп больницагъа тюшгенле да налог тёлерге керекдиле.

Къыбыла Кореяда ишлеринде адамланы орунуна машиналаны эмда автоматиканы хайырланнган компаниялагъа налогла жаны бла берилген льготаланы азайтхандыла. Къоратылмай къалгъан ахчаны уа ишсиз къалгъанлагъа социал тёлеулеге жибериледи.

АБШ-да Техас штат мал сюрюучюле (ковбой) бла белгили жерди. Аллай адамны бел баууну айылын закон ариу затха санайды, аны ючюн а 6,5 процент налог тёлерге керекди. Арканзас штатда уа тату салонла кёпдюле. Аны хайырын регионну бюджети да кёреди – хар сурат ючюн тёленнген багъаны 6 процентин бюджетге кёчюрюрге керекди. Штатны властьлары бу оноу бла  ишни билмеген бош адамладан рынокну къорууларгъа сюйгенлерин чертедиле.

Италияда  къайсы мекямны да иеси  андан къыралны жерине, сёз ючюн, тротуаргъа,  ауана тюше эсе, налог тёлерге керекди. Германияда бир-бир регионлада уа, асфальт жайылгъан жерден жауун суу шахарны канализациясына тёгюле эсе, ол жерни иесине тёлеу салынады.

Европада тау лыжалада учаргъа сюйгенлеге Австрия белгили къыралды. Анда да барды налогну бир сейирлик тюрлюсю, аны гипс таш ючюн жыядыла. Туристни медицина страховкасы болгъаны азды, аны юсюне энтта да ма быллай тёлеуню берирге тюшерикди. Ахчаны уа властьла къолун-санын сындыргъанланы багъыугъа къоратадыла.

Гвинея Республикада жашагъан жарлы адамла, ол къырал бир киши бла да уруш бардырмагъанлыкъгъа, бюгюнлюкде окъуна мамырлыкъ ючюн налогну тёлеп турадыла. Ол да алай аз тюйюлдю – 17 евро, сёз ючюн, анда бир килограмм тууар этни багъасы жарым евроду.

Балеар айрыкамлада 2000 жыллада кюн жарыкъгъа налог кийирген эдиле. Аны ары солургъа келген туристле тёлерге керекдиле. Анда уа барыр жерле бардыла: Ибица, Майорка, Менорка, белгили башха айрыкамла. Къонакъла «кюн жарыкъны бла океанны» хайырланнганлары ючюн кюн сайын бир евро тёлейдиле.

Арменияда орам букъугъа налог барды. Анда правительствону оюмуна кёре, къыралны арбазлары бек букъулудула, аланы тазаларгъа борчлу болгъан организацияла уа жетишмейдиле. Аны ючюн Экономика министерство быллай оноу этгенди: «Арбазланы тазалыкъда тутарча,  адамла аланы бир квадрат метри ючюн экишер драм тёлерге тийишлидиле». Алай букъу уа аз болмагъанды.

Буруннгулу Римни патчахы Веспесиан аякъ жоллагъа налог салгъан эди. Аны ючюн тырман этген жашына ол  жыйылгъан ахчаны бурун аллына келтиргени тарыхха тюшгенди. Не зат айтхан эди ол анга, билемисиз - «Ахча ийис этмейди». Къыралда мермер бла тышланнган аякъ жоллагъа уа халкъ ахча да тёлеп жюрюгенди.

Сейирге къалдыргъан налогланы энтта да бир кесеги:

- Чорбат чыпчыкълагъа. Бу налог Германияда, Вюртенберг шахарда 18 ёмюрде болгъанды. Хар юйню иеси 12 чыпчыкъ ёлтюрюрге керек эди. Аны этмеген а налог тёлегенди. Кёпле чыпчыкъланы марап турмазча, аланы мыллыкларын къолдан сатып алгъандыла.

- Эркинликге. Буруннгулу Римде эркинликге ычхыннган къул тёлеп болгъанды аны. Биринчиден аны жибергеннге, ызы бла уа къыралгъа тёлерге тюше эди.

- Жашаугъа. Къайсы налог орган да кюсеген тёлеу болур эди ол, баям. Кесигиз сагъыш этигиз, адамны не бла кюрешгенин марап турмай, ол жер башына жаратылгъаны ючюн андан ахча жыйыу нечик файдалы ишди. Онтёртюнчю ёмюрде Англияны властьларына аллай акъыл келеди, ала ол налогну кийиредиле! Алай хычыуунлукъ кёпге созулмады:  къутургъан халкъ кётюрюлгенден сора аны кетерирге тюшгенди.

- Тыш къыралладан келгенлеге. Бу налог кёп жерледе болгъанды. Сёз ючюн, Канадада озгъан ёмюрню ал кезиулеринде окъуна бар эди. Аны, не ючюн эсе да, жаланда къытайлылагъа салып болгъандыла. Налогну 1923 жылда кетергендиле, къытайлылагъа уа ол къыралгъа жолну толусунлай жапхандыла.

- Терезелеге. Аны 17-18 ёмюрледе Англияда бла Шотландияда байладан жыйып болгъандыла. Нек дегенде  ол кезиуледе мияла бек багъа зат эди. Бирле байлыкъларына ёхтемленип, кеслерин башхаладан айырыр ючюн, юйлеринде къадар терезе ишлей эдиле. Къыралгъа уа не – аладан ахча жыйып, ох этгенди.

- Ожакъгъа. Бу тамашалы налог да Англияда чыкъгъанды. Къыралны башчысы 1660 жылда энтта да неден ахча жыяргъа билмей тохтагъандан сора, хар ожакъгъа налог салыргъа оноу этгенди. Адамла уа не, бирлери ожакъларын чачып, къоншуларына къошулуп башлагъандыла. Башхала уа, ары дери хар отоуда болгъан ожакъланы кетерип, барына да бирин ишлеп тебирегендиле. 1684 жылда от тюшюп жыйырма юй кюйгенден сора кетергендиле бу налогну.