АРИУ АДАМЛА – ЖАРСЫУЛУ КЪАДАРЛА

Бу сурат 1917 жылда Нальчикде алыннганды. Эр киши бла эки тиширыу къарайдыла бизге андан. Ала кимледиле, жашаулары, къадарлары уа къаллай болур?

Сол жанындан сюелген тиширыу Шакъманланы Мырзабекни къызы Радимханды. Ол Шакъманланы Алимырзаны эгечи эди. Бек чырайлы жан болгъанды. Сурат аны бек тап ачыкълайды. Таулу къыз, кесини ким болгъанын сезип, нечик ёхтемлик бла къарайды бизге. Чынтты таулу бийче. Ол Чегем жанына Келеметланы Пашагъа баргъан эди эрге. Аланы бир къызлары болады. Радимхан сабий тапхандан сора, кёп да турмай, ауруп, ёлюп къалады.

Совет власть тохташып, байла, бийле бла кюрешиу башланнганда, Келемет улу Нарсанагъа кёчюп кетеди. Анда ауушханды.

Олтуруп тургъан жаш а Къубадийланы Хасанды. Ёхтем, келбетли адам. Халкъыбызда Мисирбийни жыры барды. Анда айтылгъаннга кёре, жортууулгъа чыкъгъанлагъа жыйын башчы керек болады. Ол ишни хар ким да тамамлаяллыкъ тюйюл эди. Кесине таматача жыйын бек ётгюрню, жигитни, быллай ишде уллу сынауу болгъанны сайлагъанды. Жортууулгъа чыкъгъанла оноулаша кетгендиле да, анга Къаражауланы Мисирбийден тийишлини тапмагъандыла. Къаражаулары Дюгер бийледиле. Атына, тукъумуна къарасанг а, сёзсюз, таулугъа санарыкъса.

Мисирбийни жангы къатын алгъан кезиуюдю. Аны жортууулгъа чакъырыргъа бир адам да базынмайды. Жортууулчула уа жыйылгъандан ары, ишлерин этмей, къурулай ызларына къайтыргъа сюймейдиле. «Не чыкъса да, сенден чыгъарыкъды», – дегенча жыйынчыла нёгерлери Къубадийланы Бекмырзагъа къарап тохтайдыла. Аны юсюнден халкъ жырда былай айтылады:

Ой, тай-тай Къубадий улу

Жигит улан Бекмырза,

Ой, алай да Бекмырза дейди.

Жыйындан чыгъып, артха айланып сёлешди:

Ой, алай да ёсгенме, деди.

Бу жол болмаса иерсиз атха минмедим.

Ой, тай-тай! Бу жол

Болмаса, башсыз жыйыннга кирмедим…

Андан сора да, Бекмырзаны аты бу жырда бир ненча кере айтылады. Аны жигитлиги терен ачыкъланады. Ма бу суратда олтуруп тургъан эр киши аны туудугъу Хасанды. Анга къарай, аны келбетлиги, чырайы, кишилиги башхалагъа юлгю болгъаны кёрюнеди Бёркю бир жанлыракъ кийилип тургъанына да эс бургъан болурсуз. Ол а жаш юйюр къураргъа къыз излей айланнганыны белгисиди. Суратха къарай, болурму бу жашдан насыплы дерсе. Алай насып да, андан ары къадарынг да, жашау жолунгда, баям, жолукъгъан адамынга, ишинги къуралгъанына кёре болгъаны хакъды.

Дюгерли Къубадийланы бизни бла не байламлыкълары барды, дериклеге аны да айтып къояйыкъ. Хасанны анасы Бызынгыдан Сюйюнчланы Магометни къызыды. Магометни жашы Исмайыл дин жаны бла Арапда, Тюркде да кёп окъуп къайтхан эди. Къауум кере хаж къылыргъа да баргъанды. Къуранны кёлден билгенди. Элде, жамауатда дебери жюрюген адам эди.

Бир жыл холамлыла бла бызынгычыланы араларында даулаш чыгъып, бла бир бирлери бла урушургъа-тюйюшюрге тебирейдиле. Эки элни да эр кишилери къолларында сенеклери, чалгъылары, къазыкълары бла Бызынгы тийресине жууукълашадыла. Ол заманлада Холамда мингнге жууукъ юй бар эди. Аладан окъуна къаллай бир адам келген болур эди. Бери жанындан а – бызынгычыла.

Эки жанындан да адамла, къутургъан сууну толкъунларыча, хахай-тухай эте, бирге жууукълашадыла. Энди къан тёгюлмей къалмаз деп тургъанлай, башында да хажи бёркю бла, ортагъа Исмайыл чыгъады да, къыбыла жанына бурулуп, зикир айтып тебирейди. Ол тийреде уллу халкъ жыйылгъанын кёрген угъай, кесинден сора алайда бир жангыз жан болмагъанча, затха да эс бурмай, зикирин бардырады. Аны алай этгенин эслеген холамлыла эллерине къайтадыла, бызынгычыла да юйлерине кетедиле. Бу ишни кеси кёзю бла кёрген, 103-жыллыкъ Холамханланы Комуйсат 2002 жылда айтхан эди манга.

Энди аны барын да айта баргъаныбыз, Исмайыл халкъ къалай жашагъанын, жер къытлыкъдан къаллай къыйынлыкъла чыкъгъанларын да иги билген адам эди. Сора ол Тюркге кетип, анда патчахха тюбеп, жер алгъанды. Артда эки кере да бери келип, тау элледе айланып, Тюркге кёчерге сюйгенлеге болушханды. Дюгерден эгечин да кёчюргенди ары.

 Баргъаны боллукъду.