Ата-бабаларыбызны ахыры болмагъан шырхылары

Биченнге хазыр болуп энди чыгъабыз деп тургъанлай, таякъ жауунла бир тохтамай, эки-юч кюнню баргъанлай турдула. Таматала: "Бу жаугъанла кырдыкны аудурургъа  боллукъдула, - деп жарсыйдыла. Жолла къургъакъсыгъынчы сакъларгъа тюшдю. Андан сора, машинагъа хар затны жюклеп, таулагъа чыгъып барабыз. Уллу жолдан онг жанына бурулуп, адам къолу бла ишлеген кибик бийик тик къаяны этегинде, дорбуннга ушаш, чунгурну къатында тохтадыкъ. Къаяны баш жанында анга кёнделен къошулуп тургъан дагъыда бир къая. Къаяны ал жаны кенг жер, къыйыры уа чынгыл. Арлакъда шауданчыкъны шорхулдагъан тауушу эшитиледи. Биз, жаш тёлю, таматаланы тынгылы чалгъы жыйын жунчумай, хар заты да тап болгъан жерге келтирип орнатханларына сейир этдик, къууандыкъ. Къошну къураргъа эки-юч адамны къоюп, къалгъанла уа чалгъыланы да инбашыбызгъа салып, бир бир ызыбыздан биченликни башына чыкъдыкъ.

Биринчи кюн къыйырда биченликни чалып башладыкъ.  Аллында баргъанла къалгъанла шырхыгъа киргинчи сакъладыла да, андан сора барыбызда чалгъыланы бирча алып тебиредик. Биз жашла ары дери да чалгъыда бола тургъанбыз. Жыйында биринчи кере болгъаныбызгъа, ал кюнледе таматаланы жеталмагъанбыз. Ала, дурудан чыгъып, бизни жаныбыз бла ётгенде, биз дуруну ортасында бара эдик. Таматала аны кёргенлей, бираз акъыртын бара, бизни да сакълай башладыла. Ол а бизни бек къууандырды эм эс жыяргъа болушду. Барындан да бег а, къалгъанладан артха къалмай чалгъаныбыз бизни бек кёллендирди. Ашхам болургъа тамата: " Биринчи кюн кёп чалыргъа жарамайды",- дегенде, кесибизни кёкге чыкъгъан сундукъ да, тау башындан къош таба къарадыкъ. Андан а тютюн тюз ёрге чыгъа келип, къаяны башына жете келгенлей, чачылып тас болуп къала эди.  Къошха келгенлей, бет-къол жуууп, ашагъан да этмей, суусап ичип, жерибизге келип олтуруп къалдыкъ. Биз кесибизни ангылагъанлы бери бир заманда да бюгюн арыгъанча арымагъанбыз. Къалгъанладан эртте тынчайыргъа уяла жукъламазгъа кюрешебиз. Алай адамланы сёлешгенлери аздан-аз эшитиле келип, артда уа тас болду. " Дунияны игилиги уа бу кёреме", - дегенлей, кеси кесибизни билмей жукълап къалгъанбыз. Чалгъыны асыры терк силдегенден, кече къолларыбыз бир-бирледе, титиреген да эте эдиле.

"Жашла къобугъуз", - деген ауазны эшитгенлей, уяндыкъ. Тышында не кечеге, не эрттенликге ушамагъан заман эди. " Дунияны башында жукъудан татлы жокъду", - деген сёзлени магъанасын толусунлай бюгюн ангыладыкъ. Бизден къалгъанла барысы да хазыр болуп тура эдиле. Терк окъуна ауузланып, аш--азакъ да алып, биченлик таба тебиредик. Къалын туман ичинде барабыз. Чыкъ жылтырагъан бираз жарыкъ береди ансы, ай да жокъду, кюн да алыкъа чыкъмагъанды. Тёгерекни шошлукъ алгъанды. Чалгъыланы шуу-шуу деген тауушларындан сора жукъ эшитилмейди.  Къарангыда сёлеширге жарамагъан кибик, бир адам бир сёз айтмайды. Тюз аллынгда бёдене шыр-р деп учуп кетип элгендире неда къоян, узун кырдыкны жырып,  будуман болуп къачханындан къоркъа барабыз. Алай, туман азда - аз бола, чачылып барады. Туман кетгенден сора,  ай бла жулдузла бираз кёрюндюле. Алай кюнню таякълары тау башланы ача  келип, артда  битеу тийрени жарыкъгъа алдыргъандан сора, ала да кетдиле. Чыкъ кюнде бютюнда бек жылтырайды. Алай чыкъны къуруй баргъаны бла чалгъыны силдеген къыйындан-къыйын бола барады. Таматаладан бирлери" Жашла, онг жанына тартыгъыз, онг жанына тартыгъыз, - деп кюледи. Дуруладан чыгъып, агъач таба барабыз.

Уллу терекни салкъынында гыбытны бухчагъын тешип, гоппанлагъа къалын быж-быж этген сары айран къуюп, азыкъ ашайбыз. Гыбытдан айран бла бирге жау бюрчюкле да чыгъадыла. Дунияны башында сууугъан этден татыулу аш болмаз, бютюнда бек биченде. Аууздан келген салкъын аязчыкъ тирилик береди. Чыпчыкъла жюуюлдеп, бир терекден башха терекге бёлек болуп, учуп айланадыла. Тау тёппесинде агъач шууулдай да тохтай турады. Аллыбызда, узакъ бармай, бийик тик къая кёрюнеди. Аны этегинден башлап тёппесине дери къушла, бир бирлери бла эришген кибик, ёргеден-ёрге чыгъып, кёз аллынгдан тас болуп къаладыла. Аланы кёргенлей, сен да, алача женгил, эркин болуп, кёкге чыгъып, учуп айланырыгъынг келеди. Къайда эсе да кёк кюкюрейди. Кюн ачыкъ болургъа ушайды. Чалгъыланы да  жарашдырып, уллу, кенг гатлешни башында хазыр болуп сюелебиз. Энишгеде биченлик, бизни кесине чакъыргъан кибик, желде ары--бери чайкъалады.  Иш бармай, созулуп тургъаны, бизни тынгысыз этеди. " Энди бусагъат бир магъаналы зат боллукъду", - деп, сакълап турабыз.

Керти окъуна, биз къарап тургъанлай, жыйынны таматасы кесинден таматаны алгъа салады. Баш тамата, атакагъа тебиреген аскерчиле кибик, эки къолубуз бла чалгъыланы къаты тутуп хазыр болгъаныбызгъа, билирге талпыгъан къарамы бла жыйыннга кёз жетдирип кёп айта да турмай : "Жашла, керти бичен бюгюн башланады. Ахшы жолгъа»,-деди. Бу кезиуде биз къайгъылы болдукъ эм кесибизни уллу жумушну аллында жууаплы болгъаныбызны сездик. Бюгюнден ары бизге хар зат да тюрленди. Неге да башха кёз бла къарап башладыкъ. Ангыча таматала тынч, ашыкъмай, тири узалып, чалып башладыла. Аланы шырхылары, кеслерича, кенг, тюз, ариу а дурулары уа къалын эдиле. Таматала чалгъылагъа къалакъ эте туруп, ала кюнде къылычлача жылтырайдыла. Биз да, бир тизгин болуп , бирча алып чалгъылагъа да жаныу эте, уллу бетни чала барабыз.  Ала бла бирге тенг жууаплы ишге къатышханыбыз бизни ёхтемлендиреди, таукеллик эм къарыу береди. Ингирге уллу жерни аудургъанбыз. Дурула уа тенгизни толкъунларына ушайдыла. Санларыбызны кёлге асыу арыгъанлыкъ алып, къошха келдик.

Тёгерекни бауур уюгъанча шошлукъ алгъанды. Къымылдагъан бир зат уа  жокъду. Толу ай тюз аллыбызда кёрюнеди. Кёкден бир - эки жулдуз да тюшдю. Аны бла ала: " Сиз тынчайгъанлыкъгъа, дуния тохтаусуз къымылдагъанлай турады," – деп, артыгъы бла эсге сала тура болурла.    Къатыбызда шауданчыкъны шорхулдагъаны, агъачны шууулдагъаны, жангы чалыннган кырдыкны, гокка хансланы эм агъачда бишген жемишлени ариу ийислери, алагъа къошулуп отдан келген тютюн, сенгирчкелени бирча тауушлу жырлары.  Барындан да бек а таматаланы от жагъаны тёгерегинде тынгылы олтуруп, от тил да аланы бетлерин ача - жаба, аланы ахыры болмагъан сейирлик, тамаша хапарла айтхан ауазлары. Битеу бла барысы да, бир макъам болуп, бизни,  бир заманда да болмагъанча, терен жукъугъа айландырды.  Эрттенликде биягъы ачыкъ кюн болады деп тургъанлай, уллу жел туманны алып келди. Сакъ жауунчукъ таякъ жаууннга ётюп, буз бла бирге жаууп башлады. Кёк кюкюреген узакъда эшитиле келип, бизге жетгенлей, къаты таууш этип, тауланы зынгырдатды. Арлакъда ачы элия урду.  Чегетни къыйырында чырпы бир кесек жанып ёчюлдю. Буз а жаугъанын тохтатмайды. Жолланы ырхы жууады. Бизни къошну башындан, бир - эки жерден, ырхы келеди. Уллу, гитче ташла къаягъа тийип, бир жанына чартлайдыла. "Бу зат кёпге барыргъа ушамайды",- дейди таматаладан бирлери. Керти окъуна, буз тохтагъанлай, жауун жаугъанлай барады.  Алай ол да бир кесекден тохтап къалды.  Туман чачылды, чууакъ кюн тийди. Жауун тиймеген бичен, бичен тюйюлдю," – дегенлей, дырын къуругъанлай,  аны да жыйдыкъ.  Жел не бек ургъан эсе да, таматала жакъгъан отну ёчюлталмады.

Озгъан жауунла, къысха заманны ичинде баргъанлыкъгъа эм биченликлени жанлары бла ётгенликге, хата этмей къоймадыла. Буз бир - бир жерлени кырдыгын жатдыргъанды. Таматала айтханнга кёре: " Эрттенликде чыкъ жокъ эсе, жауун жауарыкъ тюйюлдю," – дегенлей, бюгюн чалгъаныбызны экинчи кюн жыяргъа онг болду. Кече чалгъан кюнлерибиз да болгъанды. Неда ингирде батан этип, кече уа аланы гебеннге басып тургъанбыз. Биз, жашла, кече чалгъаныбызгъа арымагъанбыз. Аны къой, биринчи кере быллай ариулукъну кёрдюк. Толу ай, бизни таба бираз жууукъ келген кибик, узакъда акъ тау тизгинлени окъуна кёрюрча жарытады. Къой жол да, ары дери кёрюнмей туруп, энди ачылды. Башха ауузну биченлигинде отла жана - ёчюле кёрюнедиле. Анда да чала неда дырын жыя тура болурла деригинг келеди. Тёгерегибизни къуршалап тургъан бийик таулагъа къарасанг, ала бизге туурадан къарап, ишибизге багъа бичип тургъан сунаса. Кюз артында къаялагъа ушаш, тёгереклерин да жашил алысын басып, тишле кёрюнедиле.

Хар чакъны кесини энчи хали барды. Артыкъсыз да жайда бичен. Бичен хар жылда да бир белгили кюн башланмайды. Аны кёп чуруму барды. Алай башланса уа аны хар кюнюн угъай, хар сагъатын магъаналы, хайырлы ётдюрюрге керекди. Бу затланы бичен биринчи кюн окъуна, къол аязынгдача, ачыкъ кёргюзтюп къояды. Алай андан да бегирек затла биченни кезиюнде билинедиле. Жангылычланы, жалгъанлыкъны, кечикгенни, ашыкъгъанны эм башха затланы бичен кечмейди. Чалгъыда адамны битеу чархы бирча ишлейди. Анга кёре мамыр жашауда адамны тыйыншлыгъын эм кемчилигин, бичен болмаса, башха иш кёргюзтмейди. Мында, биченде, тынч кёллюлюк, жашлыкъ, къайгъысыз заманла эм анда туугъан оюмла узакъда къалгъандыла, эрттенли жукъуча унутулгъандыла.  Биз заманны ашыкъдырып, къайда да, къачан да керексизге гузаба этип айланнганбыз. Бизни, хар заманда да, белгисизлик ызыбыздан сюрюп тургъанды. Энди уа битеу неда белгили болду эм жашау орунуна келди. "Сёз нёгерге тынгылай билген уллу ишледен бириди", - дейдиле. Биз таматаланы  сёзлерине тынгылап, этген ишлерин кёрюп,  къымылдагъанларын эслеп, кёп магъаналы затлагъа кёз ачханбыз, билгенбиз, ангылагъанбыз, юйреннгенбиз. Алгъын къайда эм къаллай жашау болгъанын, къайсы болумгъа къатышханларын, адет, намыс, тёре, адеп не жерни алгъанларын, абаданла бла жаш къауум бир бирлери бла байламлыкъ жюрютгенлерини юсюнден, андан сора да таматаланы кёп сейирли хапарларын эрттенликден ингирге дери тынгыларгъа итинип тургъанбыз. Кеслери да ачыкъ жюрекле, сёзлери уа шатык, ариу, къысха, керти артыгъы болмагъан сыйыннгылы ёз тилибизде айтылгъан, таукеллик берген сёзле эдиле.

Андан бери таулада кёп жауунла ётдюле, бузла урдула, ырхыла келдиле, гебенле  сюелдиле, бичен тишле салындыла. Жашауда кёп затла, болумла бир бири ызларындан кёзлеринги жумуп ачхынчы, терк-терк, эсде да къалмай, сууча кетип барадыла. Алай ата-бабаларыбыз салгъан шырхыланы биз унутмагъанбыз. Ала жюрюген жоллада айланабыз, ала олтургъан ташлагъа олтурабыз, ала ачхан шауданланы сууларын ичебиз, ала къурагъан къошлада жашайбыз. Къыйырда таланы терк окъуна чалып, уллу жерге келдик. Тюз ол сагъатда алгъын заман кёз аллыбызгъа келип къалды, башха тюрлю болдукъ. Таматаланы уллу чалгъылары, тауланы зынгырдатхан чалгъы тишеген таууш, гатлешлени толтургъан антау гебенле, къошну жалын ийиси. Бегирег а таматаланы бийик кырдыкны жырып баргъан шырхылары эм кече отну тёгерегинде олтуруп хапар айтханлары. Аланы шырхылары жол болуп къалгъанча кёрюнеди. Къайсы жол да тынч тюйюлдю. Бютюнда бег а ала баргъан жол. Алай ала, къыйынлыкъланы хорлап, айыпсыз къутулгъандыла. Биз да аладан юлгю алабыз. Алача оюмларгъа, ишлерге, жашаргъа кюрешебиз. Андан сора бизге башха зат керек тюйюлдю. Ата -бабаларыбызны шырхылары бизге уллу, кенг, тюз, жарыкъ, ажашмай барырча къууанч жолду. Бу жол бла баргъан насыплыды.