Тилек да, алгъыш да, къаргъыш да

Белгилисича, эрттегили жырлада, терен сезимле бла бирге тарыхда къалгъан сюжет ызлы суратлаула кёпдюле. Алай бла ала халкъыбыз ол узакъ ёмюрледе къалай жашагъанын, нени сыйлы кёргенин, неге айып салгъанын да айтадыла. Аны бла бирге къоншу халкъланы жашауларындан да хапар билдиредиле.

Миллетни иги къылыкъларын бири адамгъа къыйын сагъатында кёл этдириудю. Алгъыш, тилек, хар не да алда иги боллугъуна ийнаныу жашайды жырларыбызны асламысында. Алай а ала бла бирге сейир къаргъышла да сакъланадыла.

Алгъыш дегенде, сёз ючюн, бек эрттегили «Жортууул алгъыш» деген жырда быллай тизгинле бардыла:

Къыйын кюнде тынч болсун жолларыбыз,

Сампаллада къурушмасын къолларыбыз!

Болат темир болсун къылычларыбыз,

Илячинча учсунла да сермешде атларыбыз!

«Чюелди» деген эски тарых жырда уа сейир кёл этдириу тюбейди. Анда: «Хан, аскерин жыйып, жолгъа тюзетди, ойра, – Ёлтюрюгюз, ёлмегиз! – деп, кёл этди, о-ой», – деген таукеллик сёзле бардыла.

Жыр а нени юсюнденди? Борагъанда жашагъан бир къауум бий, алты бий улан, биргелерине шапаларын, жумушчуларын. атчыларын, эгет итлерин да алып, жортууулгъа чыгъадыла кёнчекликге. Ол а мал сюрюрге деген магъанада жюрюгенди ол заманлада. Къарыусузлагъа хор этилген ишледен бири болса да, кёнчекликге барыу айыпха саналмагъанды. Андан айта болурла къарангы заманла деп ол дуниягъа. Жигитликге уа саналгъанды,  жаланда ётлери болгъан батырла сюргендиле хора жылкъыланы кеси жерлерине.

«Жол билмеген телисине азап чегер», – деген нарт сёзню эсгередиле да, ышаннгылы нёгер излерге оноу этедиле бий улула. Сора, къара киши эсе да, къазауатчыды, батырды, адет-къылыкъгъа тырмашхан, кишиликге, адамлыкъгъа талашхан, ётгюр адамды деп, Чюелдини излей келедиле аны атасы Жанкъушха.

Жортууулгъа барып, ногъайлыладан жесирле сюрюп къайтып келе туруп, аланы ызларындан болгъан хан айтады ол башындагъы кёл этдирлик сёзлени.

«Нарик улу Чора» деген жырда да тюбейди тилек алгъыш. Къазанлылагъа орус аскер чапханда, Чора ол дин къазауатда алагъа болушлукъгъа барыргъа излегенде: «Минг ырахматла башынга чачылсынла,балам,/ Шахарланы эшиклери кенг ачылсынла, балам!» – деп алгъыш тилегин этеди атасы Норик.

Социал жалынчакъсызлыкъны жолун ызларгъа итиннген Къарча да айтады жырында алгъыш: «Хар адамны сыйы тенг болсун, орайда, / Юйю, эли насыпдан толсун», – дейди ол. Аны бла бирге бир адамны да артыкълыкъ сынамазын, эркин солурун тилейди.

«Къаншаубий бла Гошаях» деген эрттегили сюймеклик таурухда. аны жыр тюрлюсюнде алгъыш, къаргъыш да асламды. Гошаях Къаншаубийге баргъанда, быллай аламат алгъыш туугъанды тау элледе дейди эрттегили, аты унутулгъан жырчы, ол алгъышны нарт сёзге тенг этип:

«Мекямынгда тёгерек къала юйюнг болгъа эди,

Аны ичинде Гошаяхча, бир ариуунг болгъа эди!»

«Сюйюнчлары» деген кечирек тагъылгъан жырда уа, ёлет киргенде, ол тукъумдан эгеч бла эки къарындаш къалгъанлары айтылады. Къыз къумукъ бийге баргъанды, ол ёлюп къалып, андан арысында анда жашаялмай, тогъуз жашы бла Бызынгыгъа къайтханды. Ана къарындашлары эгечлерине: «Къууанчлы болгъун!» – деп, алгъыш бла тюбегендиле. Жашлагъа да жарыкъ болгъандыла. Алай а ол жашланы таматалары, бешиси биргелей, ана къарындашларына зарлыкъ этип, аланы Кичи Мукул Тюбюнде ёлтюргендиле, ташадан атып. Бирси жашла уа, кичи тёртюсю, алагъа жау болуп тохтагъандыла. ол ишден сора. Болсада аналары Агъаз, жарлы ана, алда: «Жюрегим бек къыйналды халыгъызгъа, Ит ауруу тийсин сизни саныгъызгъа!», – деп къаргъыш этеди мурдар жашларына. Болсада, ойлай кетип, аланы жарашдырыргъа кюрешеди. Ол сагъатында алгъыш да, тилек да этеди бирден: «Энди бу жерде сиз тынчайып жашагъыз, /Бир биригизге ариу кёзден къарагъыз», – деп. Алай бла Сюйючланы къызларындан туугъан, Къумукъдан келген жашла Бызынгыда бийле болуп къаладыла.

«Аталай» деген эрттегили жыр да байды алгъышла бла. Анда: кёп жашасын жаныгъыз; жюрюучюле кёп къонуп, ойлаучула эсден толуп, тилеклери айтылгъанлай барсын онгуп дегенча алгъышла бардыла.

«Сокъур Атабий» деген жырны жигити уа: «Саулукъ берсин Уллу Тейри уа санынга!» – деп алгъыш этеди. «Зауурбек» деген жырда: «Темир таякъ тюшдю къолума, /Халкъ болушсун Зауурбекни жолуна!» – деген тизгинле бардыла. Не заманда да, тюбегенде, айырыла туруп да, ариу айтыу тёреди. «Сау кел», «Сау къал» - деген сёзледе да ариу тилек жашайды.

Аны бла бирге халкъ жырлада. ийнарлада да адамны титиретирча къаргъышла бардыла. Сёз ючюн, «Мусойланы Хасан» деген жыр быллай алгъыш бла башланады:

Жанбаш Сыртда жангыз терек ёсмесин,

Ёссе – ёссюн, ууалмасын, сынмасын,

Аналагъа жангыз улан туумасын,

Тууса – туусун, аурумасын, ёлмесин!

Тапхан анасы аны ачыуун кёрмесин!

Хакъын тёлемез ючюн, беш жыл жалчылыкъда тургъан Хасанны бий къама сугъуп ёлтюргенде этилгенди бу жыр.

Айдаболланы Азнорну жырында да ачы къаргъышла тюбейдиле: ыстауаты малсыз къалып, къош итлери улусунла; улутхагъа жыйгъан сюрюу къойлары ыстауаты бла къурусунла; сокъур Азнорну къарынына кирсин белинде кюмюш къамасы… Жыр Бёзюланы Бияслан эфендиге сюд этгенлеринде къуралгъанды. Анда бий Къара Малкъарны ахшысын къоймады деп айтылады.

«Къаражауланы Миссирбий» деген жырда чакъыра келгенле бла жортууулгъа тебиреген Мисирбийни алыкъа ау тюбюнден чыкъмагъан къатыны былай къаргъайды:

– Ары айлансанг, акъ атынг бла ал болгъун.

Бери айлансанг, акъ атынга сал болгъун.

Къара чепкенинги тюймеси сайын окъ тийсин.

Акъ къапталынгы илгиги сайын къан сийсин.

Быллай ачы къаргъышны сюйгенине этген тиширыуну жюреги къалай кюйгени ачыкъ билинип турады. Ол жауурун къалакъ айтханнга ийнана эди да, Мисирбий къайтмазгъа баргъанын билгенди.

Быллай ачы къаргъышла «Къубадийлары» деген жырда, «Жансохланы жырларында» да бардыла.

«Бекболатны жырында» уа къаргъыш да, алгъыш да бирден айтыладыла:

Сюйгенлеринг жюрек ауруу алсынла,

Душманларынг ырахатланып къалсынла.

Тынчлыкъ болсун Холам элни жашына…

Сейир тюйюлмюдю, огъурлу малкъар миллетде къаргъыш да, алгъыш да бир жолну баргъанлары. Баям, халкъыбызны жашау болуму. ол туудургъан ачыула тиздиргендиле аланы.