Огъурлу ыз къойгъанды

Мызыланы Жарахматны жашы Адрай Уллу Ата журт урушха къатышхан аскерчилерибизден бири болгъанды. Ол 1910 жылда Думалада туугъанды. Анда башланнган школну бошагъандан сора, билимин андан ары Ленинчи окъуу шахарчыкъда ёсдюргенди. Андан а устаз болургъа сюйген жашны Пятигорск шахарда ачылгъан экижыллыкъ устаз курслагъа жибергендиле. Ол, аланы бошап, туугъан элине къайтып, школда устаз болуп ишлеп башлагъанды. Бир кесекден таматала ишин сюйген устазны директор этгендиле. Болсада ол мамыр жашау узакъ бармагъанды: Уллу Ата журт уруш башланып, Адрай да фронтха кетерге, туугъан жерин душмандан къорууларгъа сюйгенди.

Уруш башланнганлы юч ай болгъанда, аны чакъыргъандыла, алай а урушха угъай, Прохладна жанында къоруулар ишлеге ийгендиле. Анда кёп да тутмай, Армавирге политработниклени курсларына жибергендиле. 1942 жылда душман аскер ол тийреге жууукъ болгъанда, училищени Орджоникидзе шахаргъа кёчюргендиле.

Анда къысха аскер курсланы бошагъандан сора, лейтенант жашны 151-чи стрелковый дивизияны бир взводуна политрук этип ийгендиле. Ол 1942 жылда жайда эди. Кюз артында Мызы улу къуллукъ этген дивизия Моздок тийресинде тохтагъанды. Адрай анда тасхачы къауумгъа таматалыкъ этип, душманны тургъан жерине барып, хапар алып тургъанды. Бирде уа штабда ишлеген офицерни бла аны нёгерлерин жесир этип, аллына сюрюп окъуна келгенди.

1942 жылны ахырында Адрайны 155-чи энчи стрелковый бригадагъа кёчюргендиле. Ол дивизия Шимал Кавказны къоруулагъанды. Новочеркасск тийресинде Сахарная гора деген тёшде баргъан ачы урушлада Адрайны баш кётюртмеген дзотну чачханы, тасхачылыкъ этиуде жигитлиги ючюн да Ата журт урушну II даражалы орденине тийишли кёргендиле.

1943 жылда февральда Кърым станицаны къатында баргъан сермешлени кезиулеринде, душман орналгъан жерге барып, къайтып келе, Адрай ауур жаралы болгъанды. Госпитальда иги кесек жатып, сол бутун да кесдирип, онг кёзюне къыяулукъ тюшюп, юйюне къайтханды.

Туугъан элинде бир кесек турургъа уа тюшмегенди анга – къайтханына эки ай да болгъунчу, кёчгюнчюлюкню ачы тангы атхан эди.

Адрай бла аны юйдегиси Газаланы Абий тёрт сабий бла чыкъгъандыла къыйын да, белгисиз да жолгъа: таматалары Зайнафха – он жыл, Далхатха – жети, Розагъа – беш, Ниязбийге да эки жыл болуп. Ала 20 мартда Казахстанны къыбыла жанында Туркестан шахарында тюшгендиле поездден. Ол анда шахарны коммунал мюлкюнде эсепчи, кассир болуп да ишлегенди. Тасхачы политрук оналты кере къагъыт жазып жибергенди Москвагъа, анда урушдан сакъат болуп къайтханын, малкъар халкъны уланлары къыралгъа кертичиликлерин Уллу Ата журт урушда кёргюзтгенлерин эсгертип, туугъан жерибизге къайтарыгъыз, деп тилеп. Жаланда эки кере келгенди жууап: 1949 жылда бла 1956 жылда. «Тилек къагъытла жазгъанла менден сора да болгъандыла, - деп жазады ол эсгериулеринде. – Алай бизни тилегибизни толтурургъа ашыкъмагъандыла ансы».

Жарсыугъа, кёчгюнчюлюкден сора Думала деген ариу малкъар эл жангырмагъанды. Алай бла, анда Лиза, Зариф, Къаншаубий деп юч сабий да къошулуп, Мызыланы Адрайны юйюрю Яникойда тохтагъанды. Юйюр тамата, 1975 жылда солуугъа кетгинчи, школда ана тилден бла адабиятдан дерс берип тургъанды. Башында сагъынылгъан орденден сора аны аскер саугъаларына Къызыл Жулдузну ордени, жети майдал, талай махтау къагъыт да къошулгъандыла. Халкъыбызны жигит жашы Мызыланы Адрай дуниясын 1981 жылда алышханды.

Ол школда устаз болуп ишлегенде, «Коммунизмге жол» газетге Къарачайдан къагъыт келгенин кёпле эсде тутадыла. Аны журналист Къочхарланы Аскер жазгъан эди. Газетде ол «Адрай, сёзюбюзню эшитчи!» деген ат бла басмаланнган эди. Анда уруш тенгле думалачы жаш Мызыланы Адрайны бла Къарачайда Огъары Мара элде жашагъан Токъланы Аскерни юслеринден бара эди хапар.

1942 жылда Моздокну къатында Калиновка элни тийресинде къоруулау сермешле баргъанда, дивизияны эки батальону да кеслерини тасхачыларын жибергендиле душманны жашырынлыкъларын билирге. Бир батальонну тасхачыла къауумуна Адрай, бирси батальонну тасхачыларына уа къарачайлы жаш Токъланы Аскер таматалыкъ этгендиле.

«Экиси да аскерчилерин жолну эки жанына салып тургъанлай, душман автомашинаны эслейдиле. Жашла бирча буйрукъ берип, сермешге кирип, автомашинаны къолгъа этедиле. Машинада бир офицер, алты солдат, тёрт къой, отуз тауукъ табадыла. Автомашина гитлерчи дивизияны штаб машинасы болгъаны тохташдырылады. Трофейлени, пленнге тюшгенлени уа совет аскерчиле бизни штабыбызгъа жетдиредиле. Ма ол кюн таныгъандыла Адрай бла Аскер бир бирлерин, шуёхла болгъандыла», – деп жазыла эди Къочхар улуну къагъытында.

Ол жыл сентябрьде уа, Ситниково деген жерде уруш баргъанда, Аскер ауур жаралы болгъанда, Адрай аны аркъасына алып, баууру бла сюркелип, тенгин уруш баргъан жерден къутхарып, госпитальгъа ашыргъанды.

Артда ала Къазахстанда Чимкентде тюбешгендиле бир кере. Ата журтха къайтханда, Аскер Къарачайгъа кетгенди, Адрай а – Малкъаргъа. Ол къагъытда Токъ улу тенгин излегенин айтып жаза эди Къочхарланы Аскер.

Малкъар газетни редакциясында ишлегенле Адрайны юсюнден толу хапар берген эдиле Къарачайгъа.

Адрай бла Абий аламат юйюр ёсдюргендиле. Аланы жашлары Далхат, экономика илмуланы кандидаты, Тырныауузда вольфрам-молибден комбинатха таматалыкъ этип тургъанды. Кичилери Къаншаубий а битеу да тюрк дуниясыны ийнагъыды. Бюгюнледе аты айтылгъан уста тилманчды, белгили шаркъ илмучу, тюрколог. Лиза Хушто-Сыртда эл советни исполкомуна таматалыкъ этгенди. Роза ауругъанлагъа бакъгъанды. Башхала да бирер жумуш тындыргъандыла. Къайсы да огъурлу аталарыны атын сыйлы даражада тутхандыла. Юйюр седиресе да, бюгюн ол затны Мызыланы Адрайны туудукълары этедиле.

 Мусукаланы Сакинат.

Поделиться: