Жолоучуну китабына жангыдан къайта

Эртте заманладан бери малкъар халкъы жашагъан жерлеге жолоучула, саудюгерчиле, алимле келе тургъандыла. Ала  жерибизни ариулугъун, халкъыбызны жашау турмушун тинтгендиле. Аланы юслеринден газетледе, журналлада жазгъандыла, китапла чыгъаргъанла да болгъандыла. Бюгюннгю тёлю, алимле алагъа  уллу эс бурадыла.
 
Жарсыугъа, алада терс жерле да кетгендиле. Иги ангыламай, билмей этген болурла. Аны айта келгеним, кёп болмай алим, жолоучу Всеволод Миллерни «Осетинские этюды» китабын къайтарып окъудум. Автор анда таулуланы  юслеринден да жазады. Алада, кесим ангылагъанча, жаратмагъан жерлерими айтайым.
 
Бек биринчиден ол малкъарлыла бери тышындан келген миллетди, дейди. Аны не бла байлайды? Жер-суу  атланы бир къауумун юлгюге келтиреди. «Малкъарлыла тышындан келген миллетдиле, осетинлилени бу жерледен къыстап, былайда орналгъандыла.  Кеслерине уа асла деп  айтадыла. Асия-малкъарлыла. Асия - ала жашагъан къырал. Алай малкъарлыла тюйюлдюле асла, аладан да алгъа бери келген осетинлиледиле асла.
 
Башында айтханыбызча, автор къауум юлгю келтиреди. Алагъа бир къарайыкъ. Биринчиден «шаудон» деген сёзден башлайды. Ол осетин тилден къара черек деп кёчюрюледи. Алай ол сёз бизде да барды.  Биз «шаудан» дейбиз. Ол а неди? Жерни терининден кеси аллына чыгъып туруучу суучукъ.
 
Бу сёзню  биринчи жарымы-шау. Бизни тилде аны къауум магъанасы барды. Ёлгеннге да айтадыла алай. Акъ-Сууну башында къая барды. Аны аты ШауХунады. Жайда, кюн ортада алайда булут болса, ол кюн элде жаумай къалмайды.
 
Дагъыда автор «Шау Камны» юсюнден былай дейди: ол осетинча «сау ком» болады. Кеси да къара аууз деп кёчюрюледи. Кеси тилибизде уа ол неди? Сёзню ал кесеги «шау» дегенни айтдыкъ. Экинчиси уа – «кам».  Ол а бизни тилде «суу» дегенни магъанасын жюрютеди. Сёз ючюн, айрыкам, Тёгереги суу болгъан жер. Неда жарым айрыкам. Камбала уа чабакъды. Ол а сууну баласы. «Ком» деп осетинлиле ауузгъа айтадыла.  Мысты кам. Энттада бир сёзге эс бурайыкъ. Аны автор чычхан аууз («Мышиное ущелье») деп кёчюреди.
 
Алай бизни кесибизде да бардыла быллай сёзле. Камны суу болгъанын башында айтдыкъ. Мысты уа лимонну татыууна ушагъан зат. Сёз сууну юсюнден баргъанда уа, «мысты» деген тап келише болур. Мыстындау, мыстыкъулакъ да бизни сёзледиле.
 
Китабында Миллер дюгерлиле малкъарлылагъа асла дейдиле, алай ала кеслеридиле асла деп чертеди. Алай  бир миллет кеси атын башхагъа къачан айтханды. Не уа, халкъ кеси атын кеси билмеймиди?
 
Арталлы да тиллери бир бирге келишмеген миллетледе бирге ушагъан сёзле табыладыла. Сёз ючюн, «сурх» деген сёз дюгерча «ариу» эсе, малкъар тилде уа «терк» деген  магъананы жюрютеди. Сора аллай затланы иги тинтмей, оюм этерге жарай болмаз.
 
Китапда автор осетинлиле татар тилге (малкъар тилге) жерчилик бла байламлы жангы сёзле къошхандыла. Баям, малкъарлыла малчылыкъгъа да аладан юйреннген болурла, дейди. Аны да терсге санайма. Жерчилик, малчылыкъ бла кюрешмей, сора сау миллет ёмюрледен бери къалай кечинип келеди? Туугъанлы дери да малчылыкъ бизден къурумагъанды.
 
Аны бла да байламлы къауум юлгю келтиреди. «Дорласын», «дорбун»,  «балас» деген сёзле малкъарлылагъа осетинледен кёчгенди дейди. Энди къоншулукъда жашагъан кезиуде бир-бир сёзлени хайырланыргъа да тюшген болур. Бизден да ётген болурла ол миллетге сёзле. Ол жанларында болсам, кёре, эшите турама. Сёз ючюн, Азау деген аш юйю, тауукъ, чаллыкъ. Аллай кёп юлгюле келтирирге боллукъду. Тукъум атланы айтсакъ бирчалары кёпдюле: Османлары, Созайлары, Гюлюйлары, Будайлары, Элжарлары эм башхала.
 
Миллер китабында болгарлылагъа бла аланлагъа да эс бурады. Меот  кёл бла (шёндюгю Азов тенгиз) Къобан сууну арасында эрттегили  неда Деменгили Болгария. Аны патчахы Къурбат (Хубраат) хан ёлгенден сора жашы Батбай жеринде къалады. Бир жашы Аспар-Хрук аварлыланы Шимал жанына къыстап, хазарлыладан а Дунай суу Къара тенгизге къошулгъан жерде Пюки айрыкамда жашайды, Булгар тауладан къачып. Булгар тауланы алгъыннгы аты уа Гипийский таула эди. 
 
Былайда бир затха эс бурайыкъ. Алгъаракълада  татарлы жазыучу, алим Фатих Сибагатуллинни «Татары и Евреи» деген китабы чыкъгъан эди. Анда жазылгъаннга кёре уа Къубрат ханы къыраллыгъы Деменгили Булгария чачылгъанда, бу тийреледе аны Батбайдан сора да Балкъар-Малкъар деп бир жашы да къалгъанды.
 
Дагъыда Миллер былай жазады: «Уллу жерни бийлеген болгарлыла чачылып Дунай, Волга, Кам черекле тийрелерине кетгенлери бу тюрк миллет къауум  бутакъда бирикгенди. Черек ауузунда аланы  эрттегили атлары Балкъар сакъланнганды. Малкъар  таурухлада айтылгъанына кёре, ала шёндюгю жерлерине Маджардан келгендиле. Кума черекни жагъасында эрттегили хазар шахар болгъанды. Сёз аны юсюнден барады. Сора андан  Малкъаргъа келип ызы бла шёндюгю тийрелени: Бызынгы, Холам, Чегем, Орусбийлары эллени бийлегендиле. Орус летописьледе малкъарлылагъа болхарлыла дейдиле. Эрттегили болгарлыланы туудукълары болурламы ала деген оюм барды.
 
Китапда  дагъыда кёп даулашлы шартла тюбейдиле. Барысында санап туралмакъ. Болсада бирине эс бурайыкъ. Оруслу граф Потоцкий онсегизинчи ёмюрню аягъында Кавказда жолоучулукъда болгъан кезиуюнде былай жазгъанды: «19 ноябрьде 1797 жылда Моздок эм Маджар тийрелени бабасына жолукъгъанма. Ол кеси гюржюлю эди. Сванетиягъа жууукъ ауузлада аланла жашайдыла деп ышандырып айтханды. Мен кесим кёрмегенме. Ала жашагъан жерге ётген бек къыйынды. Мингнге жууукъ адам боладыла деген хапар барды. Алагъа жолугъуп тиллерин билсек эди, тарых магъаналы проблеманы ачыкъларыкъ эдик.
Башында айтылгъанлагъа кёре аланла Къобан эм Кодор череклени баш жанларында, Къарачайны  къыбыла жанында, Сванетияны Шимал жанларында жашайдыла. Алан атны ахыр жюрютген миллетге осетинлилени угъай, Къарачайда  жашагъан тюрк халкъны санаргъа керекди.
Басмагъа Османланы Хыйса хазырлагъанды.
Поделиться: