«Сюйген ишинг берген кючню ахчадан алаллыкъ тюйюлсе» Уста Баны Хамзатха – 65 жылачил

Темирчи Бачиланы Хамзатда акъылман  Кязим этген къыпты сакъланнганын  эшитип, Акъ-Суугъа аны юйюне барама.  

Хамзат мени къонакъгъа алгъан отоу, кертисин айтханда, музейге ушайды: темир чалдишде эрттегили ушкокла, сынжырла, мен ёмюрюмде биринчи кере кёрген башха сейир затла. Къабыргъада, бек сыйлы жерде -  Кязим хажини эм   Малкъарда жума намазгъа жыйылгъан къартланы 19-чу ёмюрде алыннган суратлары. “Къабыргъаны Малкъарны бла Къарачайны белгили адамларыны суратлары бла толтурургъа сюеме. Къарачы суратда намаз  эте тургъан къартларыбызгъа, ала барысы да хажиледиле, къаллай ариулукъ барды алада.  Бизни ёхтемленирча адамларыбыз кёпдюле. Манга къонакъла кёп келедиле, ол санда жаш адамла да. Ёсе келген тёлю кёп затны билмейди, кёрмегенди. Шахарда жашагъан жашланы бла къызланы кёбюсю Огъары Малкъаргъа, Элбрусха да бармагъандыла. Быллай суратланы кёрселе уа, алагъа хычыуун боллукъду”, - деп башлайды ол ушагъыбызны. 

Ызы бла Кязим этген къыптыны кёргюзтюрюн тилейме. Ол да чалдишде, башха эски, сейир  затланы арасындады. Къыпты бюгюн да ишлерча  халдады, жаланда асыры кёп биленип тургъандан аны ауузу бир кесек иничкергенди. “Бу заводда этилсе, аны темири эритилип къуюллукъ эди. Аны гюрбежиде бир  темир кесекни тюйюп ишлегенлери кёрюнюп турады.  Эслеп къарасанг, бармакъ  кирир  жерле, тёшде тюйюлюп тешилгенлерин кёрюнеди. Аны бла, баям, тон бичгендиле. Аны да бошдан айтмайма, мени анам Чабдарланы Баттай тонла бичип тургъанды, ол да мынга ушаш къыпты бла ишлей эди. Кесим къыпты бир заманда да  этмегенме, алай ол къыйын, тёзюмлюлюкню излеген иш болгъанын а таукел айталлыкъма», - дейди темир уста.

Хамзат айтханнга кёре, къыптыны анга Кязим хажини къаршы жууугъу Къашхатаудан Мусукланы Алий:  «Юйде тасмы болады, сени гюрбежинге  уа адамла келе-кете турадыла. Кёрселе, билселе  сюеме», - деп берген эди. 

Битеу дунияда да къол устала чыгъармаларына эн салгъаны адетди. Кязим-хажи уа алай эте болурму эди, деп сорама Хамзатдан.

- Аны юсюнден мен эшитмегенме, энин  кёрмегенме.  Аны ангыларгъа да боллукъду. Таулу не жетишим болдурса да,  аны халкъгъа баям этерге, махтаныргъа юйренмегенди.  Кязим а миллетини керти адамы эди. Ол халкъгъа ишлегенди гюрбежисинде, назмуланы да махтау алайым деп жазмагъанды, адамланы жарсыуларын ачыкълагъанды. Атын белгили этерге излесе, салыр эди бир белги. Алай аны ючюн кюрешмегенди.

Таулула тамгъаны жаланда маллагъа салып болгъандыла. Хамзат айтханнга кёре, темирчилерибизде ол тёре жюрюмегенди. Алай Кавказны башха халкъларында уа бар эди. Сёз ючюн, Кавказда ол кезиуледе жюрюген сауутланы 80-90 процентин Дагъыстанда этгенди. Усталаны хар бирини да кесини энчи белгиси  болгъанды. Бачи улу да арт заманнга дери ишлерине эн салмагъанды,  алай чыгъармаларындан бирин башха адам кесиникича кёргюзтгенден сора, сюлесинни суратын ишлеп башлагъанды. “Айтыулагъа кёре, жан алыучу сюлесинни сыфатында келеди. Бичакъ да адамны, жаныуарны болсун, жанын алады.  Сюлесинни аны ючюн сайлагъанма”, - дейди ол.

Кязим-хажи, Хамзат да темирчиледиле. Аланы экисин да бирге ушатхан, бирикдирген фахмулары барды. Кязимге бюгюн сен не кёзден къарайса, деп сорама андан. “Оруслулада къалай айтадыла: «Он мой кумир». Мен аны ахырда жаратмайма. Дунияда битеу жаны болгъанны Аллах бирча жаратханды,  хунерле да бергенди. Бирле аны хайырланалмай, терс жолгъа тюшгендиле, Мен Кязим хажиге миллетни ёкюлю деп къарайма. Кязим - Кязим боллукъ тюйюл эди, миллетибиз болмаса. Аллахны ахшылыгъындан барды миллетибиз! Аны ичинден фахмусу уллуракъ болуп, ол чыкъгъанды, аты халкъгъа айтылгъанды. Аллайларыбыз кёп болсунла! Бюгюн биз ишлерге барабыз дейбиз, - деп оюмлайды андан ары темир уста, - ол заманда уа адамла ишлеген этмегендиле, сюйген затлары  бла кюрешгендиле. Кязимни иши да жюрегинден баргъанды, назмуларын да жанын салып, алай  жазгъанды.  Ма суратха бир къарачы,   сёлешипми къояды деп, алай келеди кёлюнге. Аны саны ёлгенликге, жаны уа халкъ бла биргеди, сауду”. 

Темир бла назму, ала бир бирлери бла къалай келишедиле. Темирни адамны сезимин тюрлендирирча кючюмю болур?  Былайда Хамзатны сёзлери манга асыры сейир кёрюннгенден, аланы тюрлендирмей жазарны тюз санайнама:

- Темир – адам сюерча затды, - дейди ол. - Сабий заманымда анабыз шахаргъа чыкъса, не келтирейим саугъагъа деп соруучу эди. Биз он сабий болгъанбыз, кими аны, кими муну  дер эди, мен а къуруда жылтырауукъ темир тилегенме.  Анабыз не чёгюшчюк, не темирден этилген башха затчыкъ алып келире эди.

Гюрбежиде мен ишлеген этмейме, от аллына барсам, бу дунияны унутуп къояма. Темирни эритип башласанг, ичи къатышхан этеди. Аны кёзюнг кёрмегенликге, жанынг бла сезесе. Гюрбежиде хауа аллай къызыуду, темир минг бла жарым градусда эрийди. Ёпкелерим ингирликге ичиме сыйынмай башлайдыла. Алай мен аны барын да сезмейме. Бу усталыкъ мени кесине мукъуладис кибик тартып турады.  Аны ангылатырча сёзлерим окъуна жокъдула,  жаланда жюрегинг бла сезерге боллукъса ансы.

Орусча “хочу” деген сёз барды,  “хочу научиться”. Тау тилде уа ол къалайды? “Сюеме!”  Нек ишлейме? Сюеме да андан. Сюймеклик бла этилген зат зыраф болмайды, бош атылып къалмайды. Тынчыракъ затла ишлеп, ахча  этсенг а дегенле да бардыла. Ахча ол неди? Салма ауурлукъну бу ахчагъа! Нек атаса анга жанынгы! Сюйген ишинг бла кюреш, андан алгъан кючню, къарыуну ахчадан алаллыкъ тюйюлсе.

Манга темирден таза дунияны башында башха зат  жокъду. Ол санларынгы къыйнамагъан, кюч къошхан, кёлюнге асыу берген аурууду. Гюрбежи аууз бла айтырча тюйюлдю, аны кёрюрге, сезерге, сюерге керекди. Темирни эрите башласанг, сабий туугъанча болады. Мен 5-6 темирни бирге къатышдырама, тауча  анга жохар темир (сплав) дейдиле. Хар темирни хали, «акъылы» да, тюз сабийлеча  башхады: бири сиркиу, башхасы тынч, ючюнчюсю гиртчи. Аланы бирге жыйып, бир тилли этерге керекди. Ишлеп башласам, отха салгъаным  къаллай боллукъду деп, къутуруп сакълап турама.

Темирни иши бек тамашады. Аны тилин ангыларгъа керекди. Мен темирчиме деп угъай, мен темир бла биргеме  деп. Ортада айырыу болмазгъа керекди. Айырыу бола  башласа, сен анга оноу этгенча боласа. Ол кесине оноу этдирмейди,  менича бол дейди. Темирни иши алайды, -  деп къайтарып  айтады уста, ол кезиуде уа  аны кёзлеринде бир энчи  жылыулукъ эсленеди.

Хамзат бла ушагъыбыз асыры сейирден, заман къалай озгъанын окъуна сезмедим. Битеу ол кезиуде акъылман Кязим бизни бла бир отоуда болгъанча, ол  Хамзат айтхан сёзлени эшитип, суратдан бизге ышарып къарагъанча   болуп тургъанма. Кертиси бла да темирни бир энчи философия къарыууму болур, адамны назмула жазаргъа тартхан?

 

Тикаланы Фатима.
Поделиться: