Аскер жигитлигине урунуу жигерлигин да байлап, алгъа таукел барады

Экинчи ноябрь къарачай халкъны эм бушуу кюнлеринден бириди. Къыркъ ючюнчю жылда ол кюн анга да уллу ачыу сынаргъа тюшген эди. Ёмюрледен бери жашагъан жеринден, Ата журтундан Орта Азиягъа, Къазахстаннга зор бла кёчюрюлдю.  
Жолда  кёпле къырылдыла, артта уа ачдан, хауасы, сууу жарашмай да, иги кесек адам ёлдю.  Сюргюнде кёрген къыйынлыкъланы юслеринден кёпле жазгъандыла. Ол санда Мамаланы Зухура. Бюгюн аны «Абидат амманы айтханы» деген хапары бла шагъырей этебиз. 
«Бир жол Абидат аммагъа къонакъгъа бардым. Аны кесине жараулу эки  бёлмели юйчюгю манга багъалы кёрюндю. Ол 1918 жылда туугъанды. Колхозла къурала башлагъан замандан, Уллу Ата журт урушну жылларына дери да кёп затны эсине тюшюрдю. Сюргюнню хапарын да айтды. 
«… Ноябрьни биринчи  кюню. Элни ичи къара кийимлери бла солдатладан толдула. Ала бизге жукъ этмей эдиле, орам бла айланып тургъан болмаса.
Экинчи кюн эртден бла эртде эшигибиз тюйюлющдю да, анам барып ачды. Аскерчиле чыгъыгъыз, сизни кёчюрген этедиле  деп, юйге кирдиле.  Атам эрлай бир къойну  сойду да, тузлап, мешокга салды. Юйде кесибиз кётюраллыкъ затланы алдыкъ да, тышына чыкъдыкъ. Орамда уа къартла ынчхай, сабийле жарты жукъулу болуп жиляй. «Биз кимге къыйынлыкъ салгъанбыз, бизни былай сюрюп барырча, жашларыбыз аскерде къазауат эте, бизни уа ушкокла бла сюрюп»,- деп къычыра эдиле тиширыула.
 Бизни элни ортасына жыйдыла. Бир заманда машинала келип тохтадыла. Барыбызны да, ары миндирдиле, сыйынмагъанлагъа экинчи машина да келди. Жёгетей аягъында темир жолгъа элтдиле. Алайда болгъан ишни  жетип келген сабийлеге Аллах кёргюзтмесин, хар инсан бири-бирин излеген, жилягъан тауушла. Атла жыйылгъан вагон келди да, ары хар бирибизни миндирдиле. Эшиклени къаты жапдыла.  Къайры элтгенлерин айтмайдыла.
Кюн чыкъгъан жары тебиредик. Къоюнумда сабийчикге алты ай болгъан эди. Атам, анам, гитче къарындашым, бир да эгешчигим барабыз. Вагонну бир мюйюшюнде атам   от этип, къойну биширип, аны этинден хар бирине жетгенича бере барабыз. Бир заманда Волга сууну юсюнде тохтадыкъ. Хар бири тынч болгъандыла. Сора иги кесек замандан тебиредик. Кезиуден-кезиуге вагонлагъа кирип,  ёлгенлени кёрселе, къалайгъа жетселе, алайда тышына атхандыла. 
 Азияны къум тюзлерине жетдик. Арбала бла къазахлыла келдиле да,  юйюрлени бирге миндирип, алып кете эдиле.  Бизге бир уллу аманлыкъ этген адамлагъача къарай эдиле.
Биз тургъан жерде мамукъ ёсдюргендиле. Бизни бир гитче юйчюкге салдыла. Атам ишге жарашды. Анам а юй жумуш бла кюреше. Жазда гитче эгечиме тери ауру утийип, андан ёлюп кетди. Атам да, бир исси кюн бахчада кетмен бла арыкъ къаза тургъанлай, жижек деп ханс ёсгенди, андан ашап, ызы бла арыкъда бара тургъан суудан ичгенди да, юйге келип, бир кесек тургъандан сора жюрек ауруулу болуп ёлгенди. Анам а андан сора тели ауруудан ауушханды. Гитче къарындашым да аланы ызларындан дуниясын алышханды.   
 Къолумда  гитче сабий бла эки къарындашым къалдыла. Атамы къарындашы Исхакъ къазауатдан жаралы болуп келген эди. Ол мени детдомгъа ишлерге салды. Жарлы халкъым киши жеринде сынамагъан, кёрмеген да къалмады. Бир кере кёргеними айтсам да аны ангыларгъа тамам сунама. Бир жол  къарачайлы жашчыкъ, садакъа жыя, бир къазахлыланы юйлерине жууукълашады. Андан бир огъурсуз къатын чыгъып,   итни юсгюреди да, ол сабийни къабады. Аны кёрюп, мен, тёзалмай, чабып барып, ол къатыннга урушхан да этеме, тюер ючюн да къалмайма. 
Ишни юсюнден айтханда уа, танг атмай мамукъ бахчалагъа бара эдик. Ингирге дери аны жыйгъанбыз, андан сора уа кечге дери мамукъну урлугъун айыргъанбыз, бахчалагъа суу салгъанбыз, арыкъ къазгъанбыз. Талай заман озгъандан сора къазахлыла бизге иги къарап башладыла, 1957 жылгъа дери ма алай турдукъ…»
Эр кишилерибизни къазауатда, немисли фашистле бла жан-къан аямай сермешгенлерин, къыралны сыйлы саугъаларына да тийишли болгъанларын эсге алмадыла къырал башчыла. Сёз ючюн, партизан полкну командири  болуп тургъан Къасайланы Муссаны жашы Османнга  Совет Союзну Жигити деген ат аталгъан эди (ёлгенден сора).  Гвардияны полковниги Богъатырланы Умарны жашы Харун ол сыйлы атха 1943 жылда Днепр сууну ётген заманда этген жигитлиги ючюн тийишли болгъанды.
Аладан сора да бар эдиле сыйлы атха тийишли болгъан къарачайлы жашла. Болса да кёчгюнчюлюкню хатасындан ала  саугъасыз къаладыла. Артда, 1995 жылда, Россей Федерацияны Президентини Указына кёре ол адамлагъа Россейни Жигити деген атла берилгендиле. Ол санда Хайыркъызланы Кичи-Батыргъа, Голаланы Жанибекге, Биджиланы Солтан-Хамидге, Гербекланы Магометге, Ёзденланы Дюгербийге,  Ижаланы Абдулгъа, Бадахланы Хамзатха, Къаракетланы Юнусха, Чочуланы  Харуннга.
Атлары  айтылгъан аскер башчыла - генералла Семенланы Владимир, Магометланы Солтан, Боташланы Казимир да къарачайлы жашладыла. Энди аладан сора да бардыла уллу аскер къуллукълада ишлеген къарачайлыла.
Шидакъланы Патия, Гюржюланы Нузула, Абдуллаланы Тамара уа Социалист Урунууну Жигитлеридиле. Былада кимден да артыкъ ишлеп, урунууда болдургъан ахшы кёрюмдюлери ючюн тийишли болгъандыла сыйлы атлагъа. Кёчгюнчюлюкню кезиуюнде уа Семенланы Зударжат онсегиз жылында Урунууну Къызыл Байрагъыны эм Ленинни орденлерин алгъан эди.
Миллетде жазыучула, назмучула, алимле, артистле да кёп. Битеу дуния биледи Семенланы Исмайылны «Минги тау» жырын. Ким эшитип, сейирге къалмагъанды Ёзденланы Албертни, Тамбийланы Къаспотну, Батчаланы Лидияны, Борлакъланы Фатиманы жырларына тынгылап. Жазыучуланы айтханда, Аппайланы Билялны, Созарукъланы Норийни, Хубийланы Абу-Хасанны, Кипкеланы Зареманы, Ёзденланы Окъубну, Мамчуланы Динаны эм дагъыда кёп белгили адамланы айтыргъа боллукъбуз.
Аны айта келгеним, сюргюн къыйынлыкъны сынагъан эсе халкъым, бюгюлмегенди, тилин, адет-тёрелерин, аскер жигитлигин, урунуу жигерлигин да тас этмегенди. Алгъа таукел барады». 

 

Мамаланы Зухура.

Свежие номера газет Заман


16.11.2018
14.11.2018
12.11.2018
09.11.2018