Хар тизгинде – адамны, миллетни къадары

Нальчикни  «Эльбрус» издательствосунда  «Хорлатмаз адам эси. Эсгериуле бла суратлау чыгъармала»  деген  китап къауум жыл мындан алгъа дуния жарыгъын кёргенди. Биз аны юсюнден газетибизде толу хапар да билдирген эдик. Ол  малкъар халкъ Ата журтундан зор бла кёчюрюлгенли  70 жыл толгъаны бла  байламлы Кавказгъа  термиле жоюлгъан, киши жерини сууукълугъун сынагъан адамларыбызгъа эсгертмеди дерге эркинбиз.

Мындагъы эсгериулени КъМКъУ- ну студентлери, издательствону редактору, поэт Табакъсойланы Мухтар эм башхала жыйышдыргъандыла. Чыгъармада алты жюз чакълы бир бет барды, жетмишден артыкъ адамны жашау ажымы, жюрек инжилиую, сора  бир ненча суратлау  чыгъарма. Хар тизгинде – къадар, жаланда  инсанны кесиники угъай, саулай да халкъны, миллетни да биргелей.  Бу сиз окъурукъ эсгериуле да ол китапдандыла. 

Кавказ къайгъым барды!

Баккуланы Къаншауну жашы Владимир,  РФ-ни художниклерини союзуну члени. 1942 жылда туугъанды, кёчюрюлген а Къазах ССР, Акъмола область, Баровой элге этгенди.

- Сабий эдим да, сюрюлгенибиз, жолда–къолда не болгъаныбыз эсимде тюйюлдю.  Алай а, таматала айтып билеме,  биз тюшген жерде 49 таулу юйюрню  ууакъ сабий – сюбюйню  бары да къырылгъанларын. Ол  башымдан кетмей, жюрегим бюгюн–бюгече да эзиледи… Ол къадар юйюр баласыз къалгъанда, мени бирден  бирге  сабий хаухлугъуна алыучу эдиле.

… Баргъан жылыбызда болгъан эди дейме, Улбашланы Келлетни эгечи Наурусханны  жашчыгъын къыргъызлыла урлап кетген эдиле. Аны атасы уа – Жаболадан – урушда.  Ала муну, бир къула тюзге  - къошха элтип, анда тутуа эдиле.  Артда алайны озгъан чеченлиле былагъа ушамагъан сабий кёрген  эдик, деп келгенлеринде,  таулула барып,  аны  сыйырып къайтхандыла. Эки жылны ичинде къайтышалмагъанлай, ана тилибизде сёлешалмагъанлай, кийик болуп тургъан эди…

Боллуланы Ахмат, анамы анасыны къарындашы, урушдан къайтып, бизни Джамбулгъа кёчюрмесе, не билейим не болур эдик.  Ахматны гитче къарындашы – онсегизжыллыкъ Аныуар – бир жол бизге кирип келгени эсимдеди, мен а орус  печьни  башында эдим. Жукълап тургъан сунуп: «Ай, игисагъан, бучукъча болуп къалыр эди, бир къайгъысы да болмай!..» - дейди.   Абаданла айтханнга кёре билеме, мен а, башымы бери чыгъарып, анга: «Къалай жокъду къайгъым? Барды!» - дейме.  Аныуар а сейирге къалып: «Да, балачыкъ, сени не къайгъынг барды?» - деп сорады.  Мен а анга: «Кавказ къайгъым барды! Баппу къайгъым барды!» - деп жууаплагъан эдим..  Айхайда, ол Кавказ дегенлери  туугъан жерим, Ата журтум болгъанын къайдан биллик эдим?!  Алай таматаладан  хар кюнден  эшитип туруучу ол ариу, татлы да сёз къулагъыма, «атам», «анам», «баппу» дегенча, бир бек хычыуун эшитилиучю эди!..

Жан Малкъарыбызгъа  къайтханыбыз а бюгюнча эсимдеди!  Къыралдан ахча – бохча болушлукъ сакълай турмай,  кеси аллыбызгъа  къуралып келип къалгъан эдик.  Нальчикге жетгенибизде, тёгерек – башха, Нарт уя таба къарап, анабызгъа: «Энди былайдан арыдамы барлыкъбыз?» - дейме, нек эсе да бир сейир сезим жюрегими бийлей. «Угъай! Энди жетдик!– десе эди деп сорама.  Анабыз кёзю – къашы да жарый: «Энди журтубузгъа келдик!» - деп, ёмюрю солуу алалмай тургъан адамча, шахарыбызны таза хауасын кёкюреги толу татхан эди. 

Тёгерекни – башны асыры жаратхандан а, алым айланнган жары кетип къалама.  Къайтхан адамларыбыз бири биринден тансыкъларын ала тургъунчу, Барамтагъа  дери жетип, тас болуп, бир черкес къартха жолугъуп, Хасанияны къайда  болгъанын билип, элибизге алай къайтама…

Юйюбюз къып къызыл кирпичден ишленип эди да, бизни къайтыр  хапарыбыз жайылгъанлай,  къоншула аны кирпич – кирпич  ташып,  къуру мурдору  къалып тура эди. 

Жерибизде жашап башладыкъ… Эсимдеди, Нальчикге солургъа келген бир оруслу: «Санга ненча жыл болады? – деп соргъанда : «Оналты» - дегнимде, ол, сейирге къалып: «Угъай, санга къыркъ жылды!» - деген эди. Сейирмиди да?! Баям,  бу къыйынлыкъланы барысын да кёрюрге керек болур эдим, халкъым бла бирге.  Сабийлигингде тюшген жюрек жарала – ала да сотур боладыла. Сёз ючюн,  пионерге алмагъанлары. Анам бир ыйыкъ алгъа бир ариу чилле галстук алгъан эди. Анга да къууанып, школгъа келтирип келгенимде,   тенглерими хар бирине такъгъан эдиле, манга уа – угъай.  Классда таулу жангыз мен эдим.  Жюрегим асыры къыйналгъандан, мында, журтубузда, комсомолгъа алабыз  дегенлеринде унамагъан эдим, ол сый – даражагъа жетмегенме алыкъа, деп.  Совет аскерде къуллукъ этгенимде уа, Тираспольда, партиягъа къошабыз дегенлеринде да – тюз алай этдим. 

Хар затны тюз ангылагъанла да тюбей эдиле, насыпха.  Махтанып айтмайма, иги аскерчиге санала эдим. Урушну къыдырып къайтхан капитан Асеев деп болуучу эди, штабны оператив бёлюмюню командири. Бир жол ол, эскадрильяны жыйып: «Рядовой Баккуев, выйти из строя!» - дейди да чыгъама. – Вот он в 2 года был преступником, а я  его беру себе в заместители!» - деп, танышдыргъан да этип, кеси бла бирге ишлерге алгъан эди.  Юйге да терк–терк  жибере туруучу эди да, атабыз: «Жаш, не мында къал неда анда тур!» - деп тырман этиучю эди… 

Биз аллай миллетбиз - не къыйынлыкъда да Аллахны болушлугъу бла  бетибизни тас этмей чыгъа билген. 

Атам  бла тюберге 

Къулийланы Къайсынны къызы Жанна, фиология илмуланы кандидаты. 1939 жылда туугъанды, кёчюрюлген а Къыргъыз ССР, Ивановка элге  этгенди.

- Кече эшигибизни къагъылгъаны эсимдеди, анамы жилягъаны да. Эки солдат бизге эрип, ушкокларын имбашларына тагъып, аберилерибизни кётюрюп бара эдиле.  Къайрыбыз  деген соруума  анам: «Атанга», - деп жууаплагъан эди.  Къалай къууаннганымы унутмагъанма.

Бу къутхарыулу ётюрюк болмаса эди, не хазна чыдар эдим, гитче балачыкъ, адамладан толгъан толу товар вагонда. Мен оюм этгенден, атам бла ол къууанчлы тюбешиу сакълагъан эди  жанымы да. 

Бизни уллу юйюрден жаланда мени бла анамы кёчюргендиле.  Анамы эгечлери Фатиматны бла Евгенияны эрлери таулула тюйюл эдиле.  Аммам  Муслиматха да, черкеслигеча, тиймегендиле.  Сейир тюйюлмюдю, конвоирле бла келген  офицерледен бири  анга кел, мен  къызынгы юй бийчем этейим да, аны да мында къойсунла дегенинде ол унамагъан эди.  Быллай багъа тёлеп, ажымдан къутхарылыргъа сюймегенди. 

Атам фронтда жерибизни  къоруулагъанды, журтубузну  назмулары бла да тёппелеге кётюрюп жетдиргенди, ол кезиуде аны юйюрюн а, юйсюз къоюп, сюргюннге жибергендиле.

Бизни эшелонубуз Къыргъызгъа келген эди, ол бизге къутхарыуча эди. Мындагъы адамла жан аурута билгенле болгъандыла, бизге жаулагъача къарамагъандыла. Хауа болумла  да жумушагъыракъ эдиле Шимал Къазахстандан эсе.  Ары тюшгендиле атамы  жууукълары: анасы Бечелланы  Узеирхан, эгечлери Мариям, Марзият эм Шахидат. Жаланда бир ненча жылдан сора келтиралгъан эди атам аланы Къыргъызгъа. 

Спецпереселенецле, сёзсюз, къыйын жашагъандыла.  Кёпле ачдан ёлгендиле.  Бизни уа анам  кеси бла бирге эки уллу чемодан бла бир затла жыйышдырып келтиргени къутхаргъанды.  Ол аланы ашарыкълагъа алышындыргъанды, эчки окъуна сатып алалгъанды.  Мен багъыу кючю уллу эчки сют ичип тургъаным  жарагъан болур эди, хазна аурумагъанма. Битеу мындагъы  таулу юйюрлени адамларына,  ургъуйла жайгъан малярия  жукъгъан эди, жаланда биз къалгъанбыз ол жетмей. Иммунитетибизми кючлюрек эди, не билейим.

Бизден узакъ болмай биринчи юй бийчеси бла  балетмейстер Улбашланы Мутай жашагъанды.  Ала кёчгюнчюлюкде да  адамланы  чыгъармачылыкълары  бла кёллерин кётюргенлей турургъа итиннгендиле.  Бизни ол заманда жашауубузгъа ахырысы бла да келишмегенча кёрюннген  жомакълы тангону макъамы бюгюн да къулагъымдан кетмейди.  Аланы бу тепсеулери алай жарыкъ эди, ийнанырыгъынг окъуна келмезча.  Бусагъатда экранда  Пьяццолланы макъамларына эмда «тангону патчахы»  Карлос Гардельни  жырына  аргентиначыланы  тепсегенлерин кёрсем, мен узакъ Къыргъызны бла бу аламат, фахмулу адамланы эсиме тюшюреме. 

Бир талай замандан анам бла Фрунзеге кёчгенбиз (бусагъатда Бишкек). Актёрла жетишмегенлерини сылтауундан аны Орус драма театргъа  ишлерге чакъыргъан эдиле, кёчгюнчю болгъанына да къарамагъанлай.  Бизге  актёрланы юйюнде отоу бёлген эдиле. Ол кезиуню бек жарыкъ эсгериулеринден бири  - ол Уллу Хорламны кюнюдю.  1945 жылны апрель айында  атам бизни табады.  Николай Тихоновну, Константин Симоновну эм Илья Эренбургну тилеклери бла аны сюргюннге бармагъанлай къалыргъа онгу болгъанды.  Алай ол а, Дантени айтхылыкъ скиталецича, киши жерини гыржыныны ачылыгъын, басхычларыны тиклиликлерин да сынагъанды.  

Шатык эсимдеди атамы къайтхан кюню – мен ундурукъда жукълап, анам а къайры эсе да чыкъгъан эди. Билмей тургъанлай эшик ачылып, аскер кийимлери бла эр киши кирип келеди.  Мен  аны таныялмайма.  Биле эдим жанымча сюйген атам болгъанын, суратлада кёрген эдим, алай  алыкъа ангылаялмай эдим.  Дуния башында эм жууукъ адамым мени къоюнуна къысып, машогундан ашарыкъла чыгъара эди.  Ол кезиуде эшикде анамы сыбызгъы кибик назик санлары эсленнгенлери да кёз туурамдадыла.  Ол алай ариу эди. Атам анга жуукълашып, кёп ариу сёз айтханы да. 

Атам къайтхынчы  къыйын кечиннгенбиз, бирде бек ач да болуп.  Ол келгенлей а,  хар  зат тюрленнген эди.  Мени жашауума уллу къууанч келген эди, аны уллу  сюймеклигин бла  къайгъырыулулугъун  сезгенлей  тургъанма. Ол  жашауумда эм насыплы, эм тынчлыкълы кезиу эди.  

Жангуразланы Нажабат хазырлагъанды.
Поделиться: