Тюрк тилли миллетле хайырланнган жыл санау

Къарачайлыла, малкъарлыла (таулула) эртте заманладан бери окъуна хайыуанланы бла жаныуарланы атлары аталгъан онекижыллыкъ календарьны хайырланып болгъандыла. Анга мючел дегендиле. Ол амал адамны жыл санын тергерге бютюнда бек болушханды. Аны бла бирча халкъыбыз бирсиледен энчи жюрютген ай атла да болгъандыла: башил – январь, байрым – февраль, тотур – март, тотурну арт айы – апрель, хычыуман – май, николла – июнь, элия – июль, къыркъар – август, къыркъаууз – сентябрь, этыйыкъ ай – октябрь, абустолну ал айы – ноябрь, абустолну арт айы – декабрь.
Ала да, мючел унутулгъанча, унутула барадыла. Нек десенг, была, жыл, кюн, ай дегенча, астрономия тергеуле бла байламлыдыла. Халкъыбызны фахмулу адамлары аланы жашауда тап хайырланып тургъандыла. Быланы унутулууларына ислам дин бла байламлы тилибизге кирген шавваль, зуль-каада, зуль-хидджа, мухаррам, сафар, раби-ааваль, раби-саки, джумада-авваль, джумада-сани, раджаб, шаабан, рамадан деген арапча ай атла уллу себеп болгъандыла.

Энди мючелни ангылатайыкъ. Аны Орта Азияда, Къазахстанда, Къытайда, Японияда жашагъан халкъланы барысы да бюгюннге дери хайырланып турадыла. Бир заманлада мючел къытайлылагъа, монголлулагъа, таджик-фарслылагъа эм башха  кёп миллетлеге жайылгъанды. Аны  чыкъгъан сылтаууну юсюнден тюрк жамауатыны айтхылыкъ алими Махмут Къашкъарий «Дивани лугъатит ататюрк» деген дуниягъа белгили чыгъармасында былай жазгъанды: «Тюрклюле онеки хайыуанны атын жылны онеки айына атагъандыла. Адамны туугъан заманын, анга ненча жыл болгъанын, онеки жылны айландырып, аны бла тергейдиле. Бу тёрени тохташдырыуу былайды: тюрк къагъанладан бири, кесини бир къауум жылны ичинде жетишимли уруш этгенин унутдурмаз ючюн амал излегенди.
Ол заманда уруш баргъанын унутдурмазны амалын табып, кесини къаууму бла оноулашханды: «Биз тарыхны артда къалдыра туруп, неллай бир жангылсакъ, бизден къалгъанла да аллай бир жангыллыкъдыла. Ол себепден  биз энди онеки ай бла онеки жулдузгъа ат атаргъа керекбиз. Андан ары, бизден артда жыл хыйсабы ол жылланы айланып келгенлерине кёре тергелип, бу бизге бир эсгертме болуп къалсын», – дегенди. Ала: «Айтханыгъыз болсун, тюздю», – дегендиле.

Къагъан, уугъа барып, битеу хайыуанланы, жаныуарланы Эдил череги (Волга) таба сюрюрге буюрады.  Адамла ол айтханча этедиле. Жаны болгъан, тёртаякълы къоймай, сюрюп, черекге урадыла. Ол кезиуде жаны болгъан оне-ки зат суудан ётедиле. Хар жылгъа ма аланы атларын айтадыла.
Бек биринчи болуп суудан чычхан ётгенди. Аны себепли жылны биринчи айына чычхан жыл дейдиле. Алай бла къарачай-малкъар жыл санау былай къуралгъанды: Чычхан жыл, Ийнек жыл, Барс жыл, Къоян жыл, Чабакъ жыл, Жилян жыл, Жылкъы жыл, Къой жыл, Маймул жыл, Тауукъ жыл, Ит жыл, Тонгуз жыл.
Мючелни тюз хайырланыргъа сюйгенлеге аны тергеую былайды. Ким да, туугъан жылын билир ючюн, аны келиу жоругъуна тюшюнюрге керекди. Адамны туугъан жылына 9 сан къошулады. Ол сан а 12-ге юлешинеди, къалгъаны чыкъса, ол мючел жыл болады.
Сёз ючюн, биреулен 1950 жылда туугъанды. Анга 9 сан къошулса, 1959 болады. Аны 12-ге юлешгенде, 5 сан юлешинмей къалады. Алай эсе, календарьда 5-чи Чабакъ жылды. Неда ким эсе да 1911 жылда туугъан эсе, анга 9 къошулса, 1920 сан чыгъады. Аны 12-ге юлешгенде, къалгъан 12 болады. Алай эсе, 12-чи хайыуан, эм ахыры - тонгузду.
Андан сора да, Махмут Къашкъарий тюрклюле ислам дининдеча угъай, айланы кеслерича хайырланнганларын айтады. Анда жыл тёртге юлешинеди. Тёртюсюню биринчиси – жаз башы, экинчиси – жай, ючюнчюсю – кюз, тёртюнчюсю къыш деген атла бла бюгюн-бюгече да ол заманда тохташханыча жюрютебиз.

Къарачай-малкъар халкъда мючел деген сёз унутулгъанлыкъгъа, аны  хыйсабы  бла тергегенде, 21 мартда эски жыл тауусулуп, 22  мартда жангы жыл башланады. Анга Науруз байрам дейдиле. Бу сёз жангы демекликди. Бу санауда кюн къысхаргъан 22  декабрь бла бек узун кюн 22  июнь айны ортасында кюнню бла кечени тенглешдирирге тюшеди. Аны себепли мючел 22 мартдан башланады.
Тарыхда жазылгъанына кёре, тюрклюле жангы жылны – Наурузну бек уллу къууанчха санап, алай байрамлагъандыла. Поэтле жазгъан назмуларын окъугъандыла, жыйылгъан халкъ жырла жырлап, тепсеп, бир бирни алгъышлап, оюнла ойнагъандыла.
Жаны болгъан затла жаз башында жангыдан тириледиле, табийгъат жашнайды. Жанла жаратыладыла. «Диванда» Наурузну юсюнден айтылгъан тизгинле бек кёпдюле. Анда мындан тёрт минг жыл алгъа тюрклюле жюрютген адетлерибизни, Наурузну къаллай ышанлары болгъанларыны юсюнден хапарланады.
Эртте заманлада ата-бабаларыбыз жюрютген ол байрамдан бюгюнлюкде жаланда бизге жетгени ашыра хантусду. Аны жети тюрлю затдан этиучю эдиле: эт, будай, тюй, арпа, туз, сохан эм суу. Не медет, туугъан жылын хайыуан ат аталгъан айны аты бла айта билген асыулу къартла аздан-аз бола барадыла. Бу да халкъыбызны бир ахшы тёрелеринден бири эди. Тас этмезге кюрешейик! Тас болгъанны кесибиз излемесек, киши келтирип бермез.

 

 

Жолабланы Юзейир.

Свежие номера газет Заман


20.04.2018
18.04.2018
16.04.2018
13.04.2018